Ryś euroazjatycki, ryś (Lynx lynx) należy do czterech współcześnie żyjących gatunków średnich dzikich kotów z rodzaju Lynx. Spotkać go można od północnej, środkowej i wschodniej Europy po Azję Środkową i Syberię. Występuje także na Wyżynie Tybetańskiej i w Himalajach. Zasiedla lasy liściaste i borealne. Osiąga wysokość do 5 500 m n.p.m. Pomimo rozległego zasięgu, gatunek jest zagrożony utratą i fragmentacją siedlisk, kłusownictwem oraz spadkiem liczebności ofiar.
Opis
Ryś euroazjatycki ma stosunkowo krótką, rudawą lub brązową sierść, pokrytą czarnymi plamami. Ich liczba i układ są wysoce zmienne. Spód ciała, szyja i podbródek mają białą barwę. U zwierząt żyjących na południowych krańcach zasięgu futro jest jaśniejsze i bardziej nakrapiane. Zimą staje się znacznie gęstsze. Kolor waha się od srebrnoszarego do szarobrązowego. Niektóre osobniki mają ciemnobrązowe pasy na czole i grzbiecie. Rysie euroazjatyckie mają mocne, stosunkowo długie nogi zakończone dużymi, owłosionymi i częściowo błoniastymi łapami. Charakterystyczny dla tych zwierząt jest także krótki „bobkowaty” ogon z całkowicie czarnym końcem oraz czarne pędzelki na uszach i długi, szaro-biały kołnierz sierści.
Ryś euroazjatycki jest największym z czterech gatunków rysi. Długość ciała samców wynosi od 76 do 106 cm, a samic od 73 do 99 cm. Wysokość w kłębie wacha się od 55 do 75 cm. Ogon ma 11–24,5 cm. W Rosji masa ciała obu płci waha się od 12 do 32 kg. Osobniki powyżej 30 kg należą jednak do rzadkości. Według doniesień, ryś z gór Ałtaju ważył 35 kg. Osobniki zamieszkujące Fennoskandię i obszary zachodnie są znacznie mniejsze. Ważą od 7 do 26 kg. Rysie karpackie z kolei mogą dorównywać wielkością osobnikom z Ałtaju.
Systematyka rysia euroazjatyckiego
Ryś euroazjatycki został po raz pierwszy opisany naukowo przez szwedzkiego przyrodnika i lekarza Carla von Linné (Karola Linneusza) w X edycji jego dzieła „Systema Naturae” w 1758 roku. Nadano mu wówczas nazwę Felis lynx. W 1792 roku szkocki zoolog Robert Kerr przeniósł rysia euroazjatyckiego i rysia rudego, do odrębnego rodzaju Lynx. Od tego czasu trwa spór, czy Lynx powinien być traktowany jako rodzaj, czy jako podrodzaj w obrębie Felis. Obecnie uznaje się go za samodzielny rodzaj. W jego obrębie wyróżnia się sześć podgatunków rysia euroazjatyckiego. Analizy mtDNA i sekwencji mikrosatelitarnych pozwoliły zidentyfikować trzy główne klady L. lynx zachodni, wschodni i południowy nie odpowiadają tradycyjnie uznawanym podgatunkom. Wskazuje to na potrzebę dalszych badań. Starsze systemy klasyfikacyjne zaliczały do rysia euroazjatyckiego także rysia kanadyjskiego i iberyjskiego. Dokładniejsze badania wykazały, że są to odrębne gatunki.
Obecnie do rodzaju Lynx zalicza się cztery gatunki kotowatych. Rysie kanadyjski i rudy wywodzą się od rysia euroazjatyckiego.
Etymologia podgatunków rysia euroazjatyckiego jest zróżnicowana:
- Lynx pochodzi od greckiego λυγξ (lynx, lynkos) oznaczającego rysia.
- balcanicus odnosi się do Bałkanów, południowo-wschodnia Europa.
- carpathicus odnosi się do Karpat, środkowa i wschodnia Europa.
- dinniki pochodzi od Nikołaja Jakowlewicza Dinnika (1847–1917), rosyjskiego przyrodnika i geografa Kaukazu.
- isabellinus pochodzi od nowołacińskiego isabellinus, „kolor izabelowy, szarawo-żółty”. Wywodzi się z francuskiego Isabelle i hiszpańskiego Isabella.
- wrangeli odnosi się do admirała Ferdinanda Petrowicza Freiherr von Wrangela (1796–1870). Niemca, który podróżował po Syberii.
Występowanie
Pierwotny zasięg rysia euroazjatyckiego obejmował obszar od Pirenejów po Kamczatkę, a także od Bałkanów po Skandynawię oraz od Turcji po Kaszmir i Tybet. Obecnie naturalny zasięg gatunku nie obejmuje krajów Europy Zachodniej. Od lat siedemdziesiątych XX wieku zwierzęta stopniowo powracają na dawny teren dzięki programom reintrodukcji prowadzonym w Szwajcarii, Austrii, Czechach, Francji i Słowenii. W Skandynawii obserwuje się także rozprzestrzenianie poza koło podbiegunowe.
Status rysia euroazjatyckiego różni się regionalnie. Największa część populacji – około 90% – zamieszkuje lasy Syberii. Wiele osobników żyje również w Skandynawii i Finlandii (około 4 230–4 910 osobników) oraz w Karpatach (około 2 300–2 400 osobników). W Europie Południowo-Wschodniej, na Półwyspie Bałkańskim, populacja jest szczątkowa. Liczy zaledwie około 50 osobników. We Francji, Niemczech i Szwajcarii rysie zostały wytępione w XIX i na początku XX wieku. Ich ponowna reintrodukcja miała miejsce w drugiej połowie XX wieku. Zwierzęta te spotykane są także w Azji Środkowej.
Według danych z lat 2010–2012 w Europie kontynentalnej (bez Rosji, Białorusi i Ukrainy) żyło około 9 tys. rysi, nie licząc rysia iberyjskiego. Stałą obecność stwierdzono w 23 krajach. Areał zasięgu wynosił 813 400 km². Dla porównania, w latach 1950–1970 szacowano go na 366 000 km².
Zasięg występowania według podgatunków:
- Lynx lynx lynx zamieszkuje tereny Skandynawii i Finlandii. Występuje w krajach bałtyckich, a także w Białorusi oraz zachodniej część Rosji aż do Jeniseju.
- Lynx lynx balcanicus zasiedla Półwysep Bałkański. Być może występuje także w Grecji.
- Lynx lynx carpathicus – środkowa i wschodnia Europa, od Karpat na południe do Bułgarii.
- Lynx lynx dinniki zasiedla Kaukaz. Spotkać go można na południe po Turcję i północny Iran.
- Lynx lynx isabellinus występuje w górach środkowej Azji. Spotkać go można od Kazachstanu po Himalaje i Wyżynę Tybetańską.
- Lynx lynx wrangeli zasiedla Syberię na wschód od Jeniseju oraz północne rejony Chin.
Ryś euroazjatycki – zachowanie
Ryś euroazjatycki jest głównie zwierzęciem nocnym i zmierzchowym. W sytuacjach niedoboru pokarmu poluje również w ciągu dnia. Dorosłe osobniki prowadzą samotny tryb życia. Wielkość rewiru łowieckiego zależy od dostępności ofiar. Może wynosić od 20 do 450 km². Samce obejmują zwykle większe terytoria niż samice. W ciągu jednej nocy zwierzę może przemieszczać się nawet do 20 km. Przeciętnie pokonuje połowę tej odległości. Cały teren łowiecki patroluje regularnie.
Rysie wydają różnorodne dźwięki. Poza okresem godowym pozostają jednak zazwyczaj ciche. Zaobserwowano u nich miauczenie, syczenie, warczenie oraz mruczenie. Podobnie jak koty domowe, mogą „terkotać” zębami na widok zdobyczy znajdującej się poza zasięgiem. Odgłosy w okresie godowym są głośniejsze. Samce wydają głębokie warczenia, a samice donośne, „miau-podobne” dźwięki. Ryś jest zwierzęciem skrytym.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Rybitwa popielata
- Rybitwa rzeczna – rybitwa zwyczajna
- Atrament prehistoryczny – czy aby na pewno?
- Göbekli Tepe – wielka zagadka dla historyków
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Eurasian_lynx [dostęp: 18.09.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Canva.
