Stonka ziemniaczana

Stonka ziemniaczana (Leptinotarsa decemlineata) to jeden z najgroźniejszych szkodników upraw ziemniaka. Ma około 10 mm długości. Jaskrawożółte lub pomarańczowe ciało zdobi pięć wyrazistych, brązowych pasków biegnących wzdłuż każdego skrzydła. Gatunek pochodzi z Gór Skalistych. Pierwotnie żerował na roślinie Solanum rostratum, znanej jako psianka dzióbkowata. Po raz pierwszy został zaobserwowany w 1811 roku przez Thomasa Nuttalla. Naukowo opisany został w 1824 roku przez amerykańskiego entomologa Thomasa Saya. Od 1859 roku stonka błyskawicznie rozprzestrzeniła się na polach ziemniaczanych w Stanach Zjednoczonych, a następnie w Europie.

Opis

Dorosłe osobniki stonki ziemniaczanej mają zazwyczaj od 6 do 11 mm długości i około 3 mm szerokości. Masa waha się od 50 do 170 mg. Ciało ma intensywnie pomarańczowo-żółtą barwę. Pokrywy skrzydeł zdobi dziesięć charakterystycznych czarnych pasków.

Stonka ziemniaczana bywa mylona z tzw. fałszywą stonką (Leptinotarsa juncta), która nie stanowi zagrożenia dla upraw. Oba gatunki mają podobne ubarwienie grzbietu. U L. juncta brakuje jednak centralnego białego paska na każdej z pokryw skrzydeł. Zastąpiony on został paskiem jasnobrązowym.

Larwy stonki są pomarańczowo-różowe. Mają czarną głowę, widoczne przetchlinki i masywny, dziewięcioczęściowy odwłok. W ostatnim stadium rozwoju osiągają do 15 mm długości. Wyróżnia się cztery stadia larwalne. Głowa pozostaje czarna przez cały rozwój, a przedplecze zmienia zabarwienie. Początkowo jest czarne. W trzecim stadium zyskuje pomarańczowobrązową obwódkę. W czwartym jego połowa staje się jasnobrązowa.

Chrząszcze z tej grupy mają charakterystyczny, owalnie wypukły kształt ciała, często jaskrawe ubarwienie, proste pazurki rozdzielone u nasady, otwarte zagłębienia za biodrami przednich odnóży oraz zmienne zakończenie głaszczków szczękowych.

Zasięg występowania stonki ziemniaczanej

Stonka ziemniaczana pochodzi najprawdopodobniej z terenów pomiędzy Kolorado a północnym Meksykiem. Została opisana naukowo w 1824 roku przez Thomasa Saya, który natknął się na nią w Górach Skalistych. Dziś chrząszcz występuje niemal w całej Ameryce Północnej – z wyjątkiem Alaski, Kalifornii, Hawajów i Nevady. Rozprzestrzenił się także na ogromnym obszarze Europy i Azji. Obejmuje ponad 16 milionów kilometrów kwadratowych.

Z rośliną ziemniaka (Solanum tuberosum) połączono go dopiero około 1859 roku, gdy zaczął masowo niszczyć uprawy w rejonie Omaha, w stanie Nebraska. Jego ekspansja na wschód była błyskawiczna – przeciętnie o 140 km rocznie. Do 1874 roku dotarł już na wybrzeże Atlantyku. Amerykański entomolog Charles Valentine Riley od 1871 roku ostrzegał Europę przed zagrożeniem związanym z przypadkowym zawleczeniem stonki przez transporty z USA. Mimo wprowadzenia zakazów importu ziemniaków z Ameryki przez Niemcy, Belgię, Francję i Szwajcarię już w 1875 roku, nie udało się powstrzymać inwazji.

W 1877 roku stonka trafiła do Wielkiej Brytanii. Pierwsze egzemplarze znaleziono w dokach Liverpoolu. Choć nigdy nie zadomowiła się tam na stałe, służby fitosanitarne musiały interweniować aż 163 razy. Ostatnia poważna infestacja miała miejsce w 1977 roku. Stonka pozostaje organizmem kwarantannowym w Zjednoczonym Królestwie. Podlega ścisłemu monitoringowi przez Inspektorat Zdrowia Roślin i Nasion (APHA). Latem 2023 roku potwierdzono jej obecność na plantacji ziemniaków w hrabstwie Kent. Władze zaapelowały do rolników, ogrodników i obywateli o wzmożoną czujność.

W Europie kontynentalnej chrząszcz pojawił się m.in. w okolicach amerykańskich baz wojskowych w Bordeaux podczas lub tuż po I wojnie światowej. Przed II wojną światową rozprzestrzenił się już na Belgię, Holandię i Hiszpanię. Po 1945 roku liczebność stonki wzrosła gwałtownie – szczególnie na wschodzie kontynentu. W radzieckiej strefie okupacyjnej Niemiec do 1950 roku szkodnik opanował niemal połowę pól ziemniaczanych. W NRD nazwano go Amikäfer, czyli „amerykański chrząszcz”, zgodnie z oficjalną narracją, według której rzekomo zrzucały go amerykańskie samoloty. Dziś stonka pozostaje organizmem kwarantannowym m.in. w Irlandii, na Balearach, Cyprze, Malcie oraz w południowych regionach Szwecji i Finlandii.

Zdj. 1. Stonka ziemniaczana. © Źródło: Canva.

Cykl życiowy

Cykl życiowy stonki ziemniaczanej jest wyjątkowo intensywny. Sprawia to, że chrząszcz jest niezwykle trudnym przeciwnikiem dla rolników. Samice są bardzo płodne. W ciągu 4–5 tygodni mogą złożyć ponad 500 jaj. Mają one barwę żółtą lub pomarańczową. Mierzą około 1 mm długości. Zazwyczaj składane są w grupach po około 30 sztuk, na spodniej stronie liści roślin żywicielskich, głównie ziemniaka. Tempo rozwoju wszystkich stadiów zależy od temperatury otoczenia.

Po 4-15 dniach z jaj wylęgają się larwy – brunatnoczerwone, z wyraźnie wygiętym grzbietem i dwoma rzędami ciemnych plamek po bokach ciała. Larwy żerują intensywnie na liściach. Przechodzą przez cztery stadia rozwojowe (tzw. instary). W pierwszym stadium mają około 1,5 mm długości. W czwartym osiągają do 8 mm. Trzy pierwsze stadia trwają po 2–3 dni każde, ostatnie – od 4 do 7 dni.

Po osiągnięciu pełnych rozmiarów larwy przekształcają się w tzw. przedpoczwarki. Nie pobierają już pokarmu, stają się mniej ruchliwe i jaśniejsze. Opuszczają liście, spadają na glebę i zakopują się kilka centymetrów pod jej powierzchnię. Tam przeobrażają się w poczwarki. Po 5–10 dniach z poczwarek wykluwają się dorosłe chrząszcze. Wracają do roślin, by żerować i rozmnażać się.

W sprzyjających warunkach cały cykl – od jaja do imago – może trwać zaledwie 21 dni. W zależności od temperatury, dostępności światła i jakości roślin żywicielskich, dorosłe chrząszcze mogą zapadać w diapauzę i przeczekać do wiosny. Po przezimowaniu są gotowe do kopulacji już w ciągu 24 godzin od pojawienia się na powierzchni. W niektórych rejonach świata stonka może wydać nawet trzy pokolenia w jednym sezonie wegetacyjnym.