Szarańcza wędrowna (Locusta migratoria) to najpowszechniej występujący gatunek szarańczy na świecie i zarazem jedyny przedstawiciel rodzaju Locusta. Zasiedla rozległe obszary Afryki, Europy, Azji, Australii oraz Nowej Zelandii. Ze względu na tak szeroki zasięg geograficzny, obejmujący różnorodne strefy ekologiczne, opisano wiele podgatunków szarańczy wędrownej. Nie wszyscy badacze są jednak zgodni co do ich zasadności. W suchszych regionach owad potrafi tworzyć masowe rojowiska. W północnych sawannach Australii prowadzi natomiast raczej samotniczy tryb życia.
Warto zaznaczyć, że termin „szarańcza” bywa potocznie stosowany również wobec innych gatunków pasikoników i koników polnych, które wykazują stadne lub migracyjne zachowania. Przykładem może być szeroko rozpowszechniona szarańcza pustynna.
Genom szarańczy wędrownej liczy aż 6,5 miliarda par zasad. Czyni go to jednym z największych znanych genomów w świecie owadów.
Morfologia
Szarańcza wędrowna wyróżnia się znaczną zmiennością morfologiczną, zarówno pod względem wielkości, jak i ubarwienia. Samce osiągają od 29 do 50 mm długości ciała. Długość pokryw skrzydłowych waha się od 33 do 56 mm. Samice są zazwyczaj większe. Mierzą od 37 do 55 mm. Ich pokrywy sięgają od 37 do 61 mm.
Barwa ciała jest bardzo zróżnicowana. Może dominować odcień szary, żółtawy, zielonkawy lub brunatny, na którym widoczne są zielone plamki i mało wyraźny wzór w odcieniach brązu. Golenie tylnej pary nóg przybierają barwę żółtawą, czerwonawą lub zielonkawą. Głowa ma charakterystyczny, szeroki i stępiony wierzchołek ciemienia, z małymi, trójkątnymi dołkami ciemieniowymi.
Spód tułowia pokrywa gęste, pluszowe owłosienie. Pokrywy i skrzydła sięgają za wierzchołki ud tylnych nóg. Skrzydła są przezroczyste z lekko przydymionymi końcami. Pozbawione zostały wyraźnych przepasek. Narząd bębenkowy częściowo zakrywa duży fałd oskórka. Stanowi to ważną cechę diagnostyczną.
Ciekawe różnice morfologiczne występują także między formą samotną a stadną. U osobników samotnych listewka środkowa przedplecza jest wypukła, a u osobników stadnych – prosta lub wklęsła. Obie formy różnią się również proporcjami niektórych części ciała, a często także barwą. Odzwierciedla to ich przystosowanie do odmiennych warunków środowiskowych.
Ekologia i występowanie szarańczy wędrownej
Szarańcza wędrowna to typowy oligofag. Dieta owada opiera się głównie na różnych gatunkach traw. W stadnej fazie rozwojowej potrafi wyrządzać ogromne szkody gospodarcze. Pożera niemal całe uprawy zbóż na zajmowanych terenach. Choć w przeszłości migracje tych owadów prowadziły do klęsk żywiołowych, obecnie dzięki skuteczniejszym metodom zwalczania skala zniszczeń jest mniejsza. Mimo to szarańcza wędrowna – podobnie jak pokrewne gatunki, takie jak szarańcza pustynna, szarańczka marokańska czy nadobnik włoski – wciąż stanowi poważne zagrożenie dla rolnictwa w wielu regionach świata.
Gatunek zasiedla rozległe obszary stepów i półpustyń w Eurazji, Afryce i Australii. W Polsce pojawia się sporadycznie, głównie jako efekt masowych migracji z południa.
Szarańcza wędrowna może występować w dwóch fazach – samotnej i stadnej. W tej drugiej tworzy ogromne, wędrowne roje, liczące miliony osobników. Takie skupiska potrafią przemieszczać się nawet o 2 tysiące kilometrów w kierunku północnym. W sprzyjających warunkach ich zasięg może sięgać aż po Sztokholm czy rosyjski Perm. Potwierdza to imponujące zdolności migracyjne tego owada.
Polifenizm
Szarańcza wędrowna wykazuje polifenizm – zdolność do przyjmowania różnych form morfologicznych i behawioralnych w zależności od zagęszczenia populacji. W warunkach niskiej liczebności występuje w fazie samotnej. Gdy populacja rośnie, przekształca się stopniowo w formę stadną. Przejście to nie następuje nagle. Pośrednie etapy, takie jak transiens congregans i transiens dissocians, łączą oba skrajne stadia:
samotna → forma pośrednia → stadna → forma pośrednia → samotna
Różnice między fazami widać gołym okiem. Nimfy formy stadnej mają intensywnie żółte lub pomarańczowe ubarwienie z czarnymi plamkami. Ich samotne odpowiedniki są zielone lub brunatne. Dorosłe osobniki w fazie stadnej mają brunatno-żółtą barwę. Z wiekiem staje się ona intensywniejsza. Dorosłe szarańcze samotne są przeważnie brązowe z domieszką zieleni. Intensywność zależy od koloru otaczającej roślinności. Co ciekawe, forma stadna jest mniejsza. Długość mieści się w przedziale 40–60 mm, w zależności od płci. Formy samotne dorastają do większych rozmiarów.
Za te przemiany mogą odpowiadać procesy epigenetyczne – w szczególności metylacja DNA w mózgu. Gen Dnmt3, kodujący enzym metylotransferazę DNA, wykazuje wysoką aktywność u osobników stadnych. Gdy zostaną one odizolowane, ekspresja genu spada. Z kolei u szarańczy samotnej wzrasta, gdy populacja zostaje zagęszczona. Obniżenie poziomu Dnmt3 osłabia charakterystyczną dla fazy stadnej ruchliwość. Transkrypcyjnie gen ten powiązany jest z kluczowym regulatorem hormonalnym – receptorem HR3.
Neurochemia
Już w 1953 roku Hoyle wykazał, że zwiększone stężenie jonów potasu (K⁺) poza komórkami prowadzi do depolaryzacji błony komórkowej w nerwach odpowiedzialnych za aktywację mięśni. W efekcie dochodzi do spadku potencjału nerwowego, a co za tym idzie – zmniejszenia siły skurczu mięśni. Badacz zauważył również, że przewlekłe działanie niskich temperatur prowadzi do podwyższenia poziomu K⁺ w hemolimfie szarańczy.
Zmiany te wpływają na stan pobudliwości nerwów Locusta migratoria. Podobnie jak u innych owadów i zwierząt ich komórki nerwowe cechuje wysoka przepuszczalność dla jonów potasu. Rozkład K⁺ po obu stronach błony komórkowej w dużej mierze decyduje o potencjale dyfuzyjnym komórki. To zjawisko nie tylko warunkuje bieżące funkcjonowanie układu nerwowego szarańczy, ale również – w kontekście zmian klimatycznych – wpływa na jej zasięg występowania, który będzie się przesuwać wraz ze zmianami temperatur i związanymi z nimi fluktuacjami stężenia K⁺ w środowisku wewnętrznym owada.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Sumik kanałowy – sum kanałowy
- Strzyżyk (zwyczajny) – strzyżyk woleoczko – wole oczko
- Szokujące odkrycie – czyżby dinozaury żyły niedawno?
- Stworzenie świata w Księdze Rodzaju: historia czy poezja?
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Migratory_locust [dostęp: 14.10.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Canva.
