Woda w Układzie Słonecznym

Woda istnieje nie tylko na Ziemi, spotkamy ją bowiem właściwie w całym Układzie Słonecznym. Można powiedzieć, że nasz system planetarny jest bogaty w wodę.

Być może wielu z nas myśli, że woda jest tylko na Ziemi. Może również, że znajduje się ona także na Europie, jednym z księżyców Jowisza. Czasem mówi się też o sezonowym skraplaniu niewielkich ilości lodu na powierzchni Marsa. Tymczasem prawda jest taka, że wodę w różnej postaci zawiera prawdopodobnie większość ciał niebieskich Układu Słonecznego. I mowa tu o przynajmniej trzech postaciach wody, jakimi są lód, woda ciekła i para wodna.

W niniejszym artykule zrobimy sobie wycieczkę po Układzie Słonecznym oraz przyjrzymy się ciałom niebieskim pod kątem zawartości wody.

Woda na Ziemi

Mówienie o Ziemi, że zawiera wodę, zakrawa na truizm. Mimo to warto zwrócić uwagę, jakie mamy niesamowite szczęście. Woda jest potrzebna nam do życia, a bez wody najprawdopodobniej nie może ono istnieć. Przy ciśnieniu około 1 atmosfery ziemskiej (1 atm, 1013 hPa) woda jest cieczą, gdy jej temperatura wynosi 0-100°C. Sama planeta znajduje się natomiast w tzw. ekosferze, przez co średnia temperatura na jej powierzchni wynosi około 15°C. Dzięki temu Ziemia posiada oceany, morza, rzeki i jeziora.

Znajdują się tutaj również duże pokłady wody w postaci stałej, czyli lodu. Mowa głównie o Antarktydzie i Grenlandii, pokrytych przez tzw. lądolód, oraz o okresowo zamarzającym Morzu Arktycznym. Dużo zamarzniętej wody posiadają również lodowce górskie, takie jak w Alpach. Z kolei atmosfera zawiera także parę wodną w ilości 0,25% masy całej atmosfery ziemskiej. Cała hydrosfera ziemska zajmuje zaledwie 0,128% objętości naszej planety i stanowi zaledwie 0,023% jej masy. Mimo to naukowcy podejrzewają dodatkowo istnienie „oceanu” wody uwięzionej w skałach płaszcza ziemskiego¹.

Woda ziemska w Piśmie Świętym

Woda jest bardzo ważna dla nas i również Biblia na to wskazuje, głosząc, że Ziemia pierwotnie była zalana wodą. Zgodnie z narracją biblijną drugiego dnia Bóg rozdzielił wody pod sklepieniem od wód ponad sklepieniem. Sklepienie zostało nazwane niebem, a następnego dnia Bóg zebrał wody pod sklepieniem (morze), w jedno miejsce, tworząc ląd (ziemię)². Oznacza to, że na początku istniał tylko jeden duży ląd, coś jak Pangea (później uległ on rozpadowi). Czym jednak są wody nad sklepieniem?

Istnieje kilka poglądów na ten temat: Według jednego jest to para wodna w atmosferze. Drugi mówi, że dawniej istniała solidna warstwa wody w górnej atmosferze, tzw. baldachim wodny. Kolejny, coraz popularniejszy pogląd mówi, że jest to ogromna warstwa pary wodnej lub ciekłej okalająca cały nasz Wszechświat. Stał się on popularny w wyniku analizy hebrajskiego wyrazu raqia tłumaczonego na sklepienie lub firmament. W tej interpretacji raqia obejmuje również wszystko, co jest na niebie, włącznie z gwiazdami i odległymi galaktykami. Wody nad sklepieniem znajdują się zatem za kosmosem³.

Choć powyższy pogląd na temat raqia jako całym niebie włącznie z ciałami niebieskimi jest zapewne najbliższy prawdzie biblijnej, to warto też rozważyć inną możliwość. Możliwe bowiem, że część z tej wody nad sklepieniem została również na ciałach niebieskich. Dziś astronomowie odkrywają, ile tej wody faktycznie może na nich być.

Woda na Księżycu?

Na przykład całkiem niedawno udało się potwierdzić istnienie wody na naszym Księżycu. Jest to głównie lód ukryty w zacienionych kraterach polarnych. Zostało to odkryte w 2018 roku przez Chandrayaan-1, pierwszą indyjską sondę kosmiczną i sztucznego satelitę Księżyca. Dwa lata później amerykańskie obserwatorium stratosferyczne SOFIA odkryło wodę również po stronie nasłonecznionej, w kraterze Clavius. Wreszcie w 2023 roku ten sam instrument wykonał mapowanie przemieszczania się wody między kraterem a biegunem południowym⁴.

Inne planety wewnętrzne Układu Słonecznego

Mars

Woda na Marsie występuje przede wszystkim w czapach polarnych, gdzie oprócz suchego lodu (zamarzniętego dwutlenku węgla) znajduje się lód wodny. Lód ten okresowo może się skraplać do stanu ciekłego, ale w niewielkich ilościach. W bardzo cienkiej atmosferze marsjańskiej występują też śladowe ilości pary wodnej. Ponadto okazuje się, że kilometry pod powierzchnią Marsa mogą istnieć duże pokłady wody uwięzionej w skałach⁵.

Wreszcie ukształtowanie powierzchni tej planety zdradza nam, że dawniej musiało po niej płynąć dużo wody. Naukowcy już od dawna to podejrzewają, ponieważ odkryli na powierzchni planety dawne koryta rzeczne, delty i inne formy rzeźby fluwialnej. Innymi słowy, Mars musiał mieć oceany i własny cykl hydrologiczny, którego dzisiaj tam nie ma.

Wenus

Na Wenus jedyną znaną wodą jest obecnie para wodna, która wchodzi w skład tamtejszych chmur. Do niedawna uważano, że jest to tylko około 150 ppm. Jednak najnowsze badania wykazały, że wenusjańskie chmury są w pierwszej kolejności zbudowane właśnie z pary wodnej (w aż około 62%). Następne, ale daleko za parą wodną, są kwas siarkowy (około 22%) i siarczan żelaza (około 16%). Innymi słowy, wody na Wenus jest więcej niż myśleliśmy⁶.

Co więcej, podobnie jak Mars, Wenus również mogła kiedyś posiadać oceany. Wskazują na to ogromne ilości deuteru w stosunku do zwykłego wodoru w atmosferze planety. Ponadto badania nad tzw. tesserami, geologicznie najstarszymi skałami na planecie, wykazały istnienie koryt i wyżłobień podobnych do tych, których dokonuje ciekła woda⁷.

Merkury

Wydawałoby się, że ekstremalne warunki panujące na Merkurym, planecie krążącej najbliżej Słońca, wykluczają istnienie tam jakiejkolwiek wody. Tymczasem okazuje się, że po ciemnej stronie planety w pobliżu biegunów znajdują się kratery, gdzie występuje woda w postaci lodu. Jest ona tam stale ukryta przed ekstremalnym gorącem Słońca⁸.

Pas planetoid i planeta karłowata Ceres

Cały pas asteroid znajduje się w strefie określanej jako linia śniegu⁹. Za nią ciała skaliste leżą już tak daleko od Słońca, że ewentualna woda na ich powierzchni występuje tylko jako lód. Są to tzw. planety lodowe i księżyce lodowe. Są one często zbudowane według powtarzającego się schematu: warstwa powierzchniowa zbudowana z lodu, pod którą znajduje się ocean silnie zasolonej wody, tzw. solanki. Obie te warstwy często również zawierają skały. Natomiast jądro tych ciał jest już zazwyczaj skaliste lub metaliczne.

Jednym z takich obiektów jest Ceres, największy obiekt pasa planetoid znajdującego się między Marsem a Jowiszem, tzw. planeta karłowata. Dane wskazują, że może się on składać z wody nawet w 50% swojej objętości i w 27% swojej masy¹⁰.

Planety zewnętrzne Układu Słonecznego i dalej

Jowisz i Saturn oraz ich księżyce

Dwa gazowe giganty, czyli Jowisz i Saturn, również zawierają wodę, a właściwie parę wodną, ale są to tylko śladowe ilości. Występują one w atmosferze obu planet. Jednak wokół nich krążą wspomniane wyżej księżyce lodowe.

Najsłynniejszym jest oczywiście Europa, księżyc Jowisza. Posiada ona skorupę zewnętrzną zbudowaną z lodu, pod kilometrami której może istnieć silnie słony ocean podgrzewany przez jądro, które jest rozciągane dzięki grawitacji Jowisza, tworząc ciepło. Z tego powodu niektórzy naukowcy podejrzewają, że w tym podlodowym oceanie mogło powstać życie. Innymi księżycami lodowymi, choć z większym udziałem materii skalistej, są Ganimedes i Kallisto. Ze wszystkich czterech księżyców galileuszowych tylko na Io nie odkryto wody¹¹. Ale inne, maleńkie księżyce Jowisza, np. Amaltea czy Himalia, też mogą być z niej zbudowane.

W przypadku Saturna takimi księżycami lodowymi są lub mogą być Enceladus, Dione, Mimas, Tetyda i Japet. Również Tytan, jedyny księżyc w Układzie Słonecznym ze stosunkowo grubą atmosferą, która pozwala na istnienie oceanów płynnych węglowodorów (głównie metanu), może zawierać słony ocean pod powierzchnią oraz płaszcz lodowy¹². Wreszcie, co interesujące, pierścienie Saturna są zbudowane niemal całkowicie z wody w postaci lodu!¹³

Uran i Neptun oraz ich księżyce

Dwie mniejsze planety gazowe, czyli Uran i Neptun, są określane jako tzw. giganty lodowe. Nazwa może być nieco myląca, ponieważ lód na tych planetach składa się nie tylko z wody, ale także m.in. z amoniaku i metanu. Ponadto naukowcy podejrzewają, że pod warstwami chmur na obu planetach woda może znajdować się w stanie tzw. cieczy nadkrytycznej¹⁴. Powstaje ona przy odpowiednio silnym ciśnieniu i wysokiej temperaturze.

Księżyce Urana: Tytania, Oberon, Umbriel i Ariel, również są księżycami lodowymi zbudowanymi głównie ze skał i lodu. Wszystkie posiadają powierzchnię zbudowaną właśnie z lodu, a ponadto naukowcy podejrzewają istnienie oceanów w cienkiej warstwie między skorupą lodową a jądrem skalistym. Wyjątek stanowi Miranda, której jądro jest zbudowane głównie z lodu i w mniejszym stopniu ze skał¹⁵.

Księżyce Neptuna również są zbudowane w podobny sposób. Największy księżyc Neptuna, Tryton, jest także podejrzewany o posiadanie oceanu pod swoją lodową powierzchnią, jest to jednak niepotwierdzone¹⁶. Inne, malutkie księżyce Neptuna jak Nereida, także są najprawdopodobniej zbudowane z lodu¹⁷.

Planeta karłowata Pluton i jego księżyc Charon

Wodę posiada nawet Pluton, planeta karłowata za Neptunem (dawniej klasyfikowana jako dziewiąta planeta), a także jego największy księżyc, Charon. Powierzchnia Plutona zbudowana jest z lodu wodnego, metanowego i azotowego. Naukowcy podejrzewają, że dawniej Pluton mógł posiadać ocean wody ciekłej pod powierzchnią, a nawet że istnieje tam do dzisiaj. Podobne podejrzenia dotyczą Charona, którego powierzchnia to głównie lód wodny¹⁸.

Komety z pasa Kuipera i Obłoku Oorta

Należy dodać, że komety również są zbudowane z lodu, a także ze skał. Pochodzą one z pasa Kuipera za Neptunem oraz z hipotetycznego Obłoku Oorta otaczającego cały Układ Słoneczny. Gdy kometa zbliża się do Słońca, pojawiają się koma, czyli pyłowo-gazowa otoczka wokół jej jądra. Badania wykazały, że koma składa się w 90% z pary wodnej, która sublimuje z lodu¹⁹. Pojawiają się wtedy też warkocze pyłowy oraz gazowy, który składa się ze zjonizowanych gazów. Ich głównym składnikiem także jest para wodna.

Woda w Układzie Słonecznym – podsumowanie

Wygląda na to, że nasz Układ Słoneczny rzeczywiście zawiera dużo wody. A to nie wszystko. Naukowcy podejrzewają, że wiele ciał pozasłonecznych, zwłaszcza planet, zawiera wodę, a nawet są z niej zbudowane. Do najważniejszych kandydatów należą K2-18b (potencjalnie planeta hyceańska²⁰), Kepler-22b, Kepler-138 c i d, Gliese 581 c, d i g, Gliese 667 C c, f i e, Kepler-62 e i f, TRAPPIST-1 d, e, f i g. Wreszcie naukowcy odkryli wodę w dwóch odległych galaktykach o nazwie SPT0311-58, która znajduje się 12,9 mld lat świetlnych od nas²¹.

Jeśli więc Układ Słoneczny i cały kosmos zawierają tak wiele wody, w tym na planetach leżących w ekosferze swoich gwiazd macierzystych, to dlaczego życie istnieje tylko na Ziemi? Choć naukowcy wierzą, że wkrótce uda nam się znaleźć życie pozaziemskie, to istnienie komórek żywych wymaga o wiele więcej niż tylko wody czy odpowiedniej temperatury. Przede wszystkim wymaga inteligencji, skoro nawet najprostsza komórka bakteryjna jest skomplikowana w swej budowie. Można je wręcz nazwać maszynami biologicznymi.

Życie wymaga zatem projektanta, którym ostatecznie może być tylko Bóg – ten sam Bóg, który stworzył Ziemię z jej oceanem. On też stworzył wody nazywane przez Księgę Rodzaju wodami nad sklepieniem. I przynajmniej część z tych wód musiała pozostać na innych ciałach niebieskich zarówno w Układzie Słonecznym, jak i poza nim.

Polecamy również poniższe artykuły:

• Dawne oceany na Marsie i Wenus
• Chmury na Wenus to głównie woda?
• Wody nad sklepieniem – co się z nimi stało?
• Planeta K2-18 b – czy naukowcy znaleźli tam ślady życia?

Przypisy

1. K. McNulty Walsh, P. Genzer, New Evidence for Oceans of Water Deep in the Earth, Brookhaven National Laboratory, 13.06.2014, https://www.bnl.gov/newsroom/news.php?a=111648 [dostęp: 27.11.2025].
2. Księga Rodzaju 1,6-10.
3. D. R. Faulkner, Thoughts on the rāqîaʿ and a Possible Explanation of the Cosmic Microwave Background, Answers Research Journal, 9, 2016, s. 57-65, https://answersresearchjournal.org/raqia-cosmic-microwave-background/ [dostęp: 27.11.2025].
4. Water and Ices on Moon, NASA, https://science.nasa.gov/moon/moon-water-and-ices/ [dostęp: 27.11.2025].
5. M. Matacz, Pod powierzchnią Marsa kryje się ocean wody, Nauka w Polsce, 14.08.2024, https://naukawpolsce.pl/aktualnosci/news%2C104027%2Cpod-powierzchnia-marsa-kryje-sie-ocean-wody.html [dostęp: 27.11.2025].
6. R. Mogul, S. S. Limaye et al., Re-Analysis of Pioneer Venus Data: Water, Iron Sulfate, and Sulfuric Acid are Major Components in Venus’ Aerosols, JGR Planets, 130(9), 09.2025, https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2024JE008582 [dostęp: 27.11.2025].
7. S. Khawja, R. E. Ernst et al., Tesserae on Venus may preserve evidence of fluvial erosion, Nature Communications, 11, 5789, 13.11.2020, https://www.nature.com/articles/s41467-020-19336-1 [dostęp: 27.11.2025].
8. Water Ice on Mercury, NASA, https://www.nasa.gov/image-article/water-ice-mercury/ [dostęp: 27.11.2025].
9. Tour of Water in the Solar System, U.S. Geological Survey, 14.10.2021, https://www.usgs.gov/news/tour-water-solar-system [dostęp: 27.11.2025].
10. J. C. Castillo Rogez, C. A. Raymond et al., Dawn at Ceres: What Have We Learned?, NASA, 12.12.2017, https://web.archive.org/web/20181008123813/http://sites.nationalacademies.org/cs/groups/ssbsite/documents/webpage/ssb_183286.pdf [dostęp w Wayback Machine: 08.10.2018].
11. Io Facts, NASA, https://science.nasa.gov/jupiter/jupiter-moons/io/facts/ [dostęp: 27.11.2025].
12. Titan Facts, NASA, https://science.nasa.gov/saturn/moons/titan/facts/ [dostęp: 27.11.2025].
13. Tour of Water…, op. cit.
14. B. Kriger, Supercritical Water on Uranus and Neptune, Medium, 06.12.2024, https://medium.com/global-science-news/supercritical-water-on-uranus-and-neptune-8754005cd3e1 [dostęp: 27.11.2025].
15. Major Moons of Uranus, NASA, 04.05.2023, https://science.nasa.gov/photojournal/major-moons-of-uranus/ [dostęp: 27.11.2025].
16. Tour of Water…, op. cit.
17. B. A. Smith, L. A. Soderblom et al, Voyager 2 at Neptune: Imaging Science Results, Science, 246(4936), 15.12.1989, s. 1422–1449, https://www.science.org/doi/10.1126/science.246.4936.1422 [dostęp: 27.11.2025].
18. Tour of Water…, op. cit.
19. M. R. Combi, W. M. Harris, W. H. Smyth, Gas Dynamics and Kinetics in the Cometary Coma: Theory and Observations, „Comets II”, 745, Lunar and Planetary Institute, s. 523–552, https://web.archive.org/web/20160303223456/https://lpi.usra.edu/books/CometsII/7023.pdf [dostęp w Wayback Machine: 03.03.2016].
20. Przymiotnik hyceański to zbitka wyrazowa pochodząca od dwóch angielskich wyrazów: hydrogen, czyli wodór, i ocean. Jest to hipotetyczny rodzaj planet zawierających zarówno oceany wodne, jak i gęstą atmosferę wodorową. Stanowią jeden z etapów pośrednich między planetami ziemiopodobnymi a neptunami.
21. D. R. Faulkner, Water Found Near the Edge of the (Observable) Universe, Answers in Genesis, 09.11.2021, https://answersingenesis.org/astronomy/cosmology/water-found-near-edge-of-observable-universe/ [dostęp: 27.11.2025].

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.