Sterlet, czeczuga (Acipenser ruthenus, Huso ruthenus) to jeden z mniejszych przedstawicieli jesiotrowatych. Występuje naturalnie w dużych rzekach wpadających do Morza Czarnego, Azowskiego i Kaspijskiego. Spotkać go można także w dorzeczach Syberii aż po Jenisej. Gatunek ten kiedyś podejmował wędrówki między wodami słodkimi i słonymi (migracje anadromiczne). Populacje zdolne do takich migracji zostały już jednak całkowicie wytępione.
W ciągu ostatnich dekad liczebność sterleta drastycznie spadła. Przyczyną są: przełowienie – zarówno dla mięsa, jak i cennej ikry oraz kleju rybiego – a także zanieczyszczenie rzek i budowa zapór wodnych. Z tego powodu Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje gatunek jako narażony na wyginięcie. Trwają programy restytucji i zarybiania. Czeczuga została również wprowadzona do wód poza swoim naturalnym zasięgiem. Populacje te zwykle nie utrzymują się jednak samodzielnie. Obecnie większość międzynarodowego handlu dotyczy osobników pochodzących z hodowli akwakulturowych.
Występowanie
Sterlet zamieszkuje zlewiska mórz: Czarnego, Kaspijskiego, Białego, Karskiego i Arktycznego oraz dorzecze Dźwiny. Na wschodzie granicę jego naturalnego występowania wyznaczają rzeki Ob i Irtysz. W Polsce po raz pierwszy próbowano wprowadzić gatunek już w 1837 roku, jednak bez powodzenia. Na początku XX wieku obecność ryby odnotowano w Bugu. Najprawdopodobniej przedostała się do tej rzeki z dorzecza Dniestru poprzez Kanał Królewski. W okresie międzywojennym czeczuga była łowiona w południowo-wschodniej Polsce, szczególnie w Dniestrze.
Obecnie w naszym kraju uznaje się sterleta za gatunek obcy potencjalnie inwazyjny. Wyróżnia się dwie jego rasy: europejską (Acipenser ruthenus ruthenus) oraz syberyjską (Acipenser ruthenus kamensis).
Taksonomia sterleta
Do 2025 roku sterlet był klasyfikowany w obrębie rodzaju Acipenser. Analizy filogenetyczne wykazały jednak, że taka klasyfikacja była parafiletyczna. W rezultacie gatunek został przeniesiony do rodzaju Huso. Lepiej odzwierciedla to jego rzeczywiste pokrewieństwa.
Opis
Sterlet charakteryzuje się wydłużonym ciałem pokrytym tarczami kostnymi. Jego wygląd zdradza przystosowanie do przebywania przy dnie. Usta są niewielkie i umieszczone na spodzie głowy. Niewielki jest także otwór gębowy, typowy dla ryb prowadzących denny tryb życia. Gatunek występuje w dwóch formach morfologicznych – z pyskiem zakończonym ostro lub tępo (rostrum). Wąsiki przy pysku wyposażone są w charakterystyczne falbanki, zbudowane z licznych, drobnych wyrostków.
Ubarwienie czeczugi jest zmienne. Zależy od środowiska, w którym żyje. Grzbiet przybiera ciemną, brązowoszarą barwę. Boki są oliwkowe, a spód ciała – szarobiały. Płetwy mają brązowawe zabarwienie. Płetwy brzuszne są stosunkowo duże. Płetwa ogonowa ma wyraźnie niesymetryczną budowę. Jej górny płat jest długi i wysoki. Jest to cecha typowa dla jesiotrowatych.
Dymorfizm płciowy u sterletów jest słabo zaznaczony. Dopiero w okresie tarła można dostrzec pewne różnice. U dorosłych osobników, zwłaszcza samców, na skórze pojawia się biały nalot, widoczny głównie w partiach ciała wystawionych na działanie prądu wody.
Sterlet – odżywianie
Sterlet prowadzi typowo denny tryb życia. Dieta opiera się głównie na larwach owadów wodnych – zwłaszcza jętek i komarów. Zjada także owady, które spadną na powierzchnię wody, oraz drobne organizmy bentosowe, w tym ślimaki i pijawki. Niekiedy odżywia się również ikrą innych gatunków jesiotrów. Świadczy to o oportunistycznym charakterze jego zachowań pokarmowych.
Rozród
Sterlet wyróżnia się stosunkowo wczesnym dojrzewaniem płciowym. Samce osiągają dojrzałość w wieku 4–7 lat, a samice nieco później – między 5. a 10. rokiem życia. Płodność samic zależy od rejonu występowania. Waha się od 10,6 do 27,4 tysiąca ziaren ikry.
Tarło odbywa się od maja do połowy czerwca. Przebiega w warunkach typowych dla rzek o szybkim nurcie – powyżej 1,5 m/s – na twardym, mineralnym dnie, przy temperaturze wody od 12 do 17°C. U dojrzałych osobników w okresie rozrodu pojawia się charakterystyczny biały nalot na skórze, szczególnie wyraźny u samców.
Jaja czeczugi są bardzo drobne. Osiągają średnicę około 2 mm. Inkubacja trwa od 6 do 9 dni. Po wylęgu i resorpcji woreczka żółtkowego młode ryby przez pewien czas żerują w pobliżu tarliska. Następnie rozpoczynają migrację w poszukiwaniu miejsc bogatszych w pokarm.
Cykl życiowy
Sterlet dożywa zazwyczaj 22–25 lat. Czyni go to jednym z dłużej żyjących gatunków ryb rzecznych. Samce osiągają dojrzałość płciową w wieku od 5 do 7 lat, a samice między 4. a 10. rokiem życia. Tarło odbywa się zazwyczaj od maja do czerwca. Optymalna temperatura wody wynosi od 12 do 17°C. Samica może złożyć od 15 000 do nawet 44 000 ziaren ikry, w zależności od warunków środowiskowych i rejonu występowania.
Sterlet w oczku wodnym
Sterlety mogą być hodowane w oczkach wodnych. Wymagają jednak odpowiednio dużej przestrzeni i bardzo dobrej jakości wody. Ze względu na denny tryb życia i wydłużone ciało, łatwo zaplątują się w rośliny wodne, zwłaszcza w kożuchowate glony. W warunkach hodowlanych potrzebują specjalistycznego pokarmu. Nie trawią dobrze białek roślinnych, które są powszechne w standardowej karmie dla ryb ozdobnych.
Ochrona i zagrożenia
Sterlet znajduje się w grupie gatunków zagrożonych wyginięciem. Oznaczony został statusem EN (Endangered) na Czerwonej Liście Gatunków Zagrożonych IUCN. Oznacza to, że w naturalnych warunkach grozi mu bardzo wysokie ryzyko wymarcia w najbliższej przyszłości. Główne zagrożenia to przełowienie, degradacja siedlisk, zanieczyszczenie rzek oraz budowa zapór wodnych, które uniemożliwiają mu migracje tarłowe.
W Polsce czeczuga nie jest objęta ochroną gatunkową. Obowiązują jednak ograniczenia dotyczące introdukcji. Nie wolno zarybiać nią otwartych zbiorników wodnych, ze względu na potencjalnie inwazyjny charakter i ryzyko zakłócenia lokalnych ekosystemów.
Ciekawostki
Sterlet to najmniejszy spośród jesiotrów występujących w Europie. Czyni go to szczególnie interesującym zarówno dla hodowców, jak i ichtiologów. Od wieków był ceniony kulinarnie – nie tylko za delikatne, smaczne mięso, ale także za wyjątkowy kawior, który wyróżnia się drobnymi, eleganckimi ziarenkami. Dawniej uważany był za rarytas na stołach arystokracji i dworów królewskich.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Sokół wędrowny
- Soból tajgowy
- Filary Ziemi: Czy starożytni wiedzieli, że Ziemia jest okrągła?
- Gorące jowisze – czym są i jak powstały?
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Sterlet [dostęp: 01.10.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Karelj. Licencja: domena publiczna.
