Rusałka żałobnik

Rusałka żałobnik (Nymphalis antiopa) znana w Ameryce Północnej jako mourning cloak, a w Wielkiej Brytanii jako Camberwell beauty, to duży motyl, którego ojczyzną są Eurazja i Ameryka Północna. W przeszłości motyl funkcjonował również pod nazwami grand surprise oraz white petticoat. To wytrwały lotnik. Podczas migracji potrafi pojawiać się w rejonach znacznie oddalonych od swojego naturalnego zasięgu.

Charakterystyczną cechą rusałki żałobnik jest wyjątkowo długi cykl życia. Motyl może żyć od 11 do 12 miesięcy. Plasuje go to wśród gatunków o najdłuższej długości życia w świecie motyli. Od 2001 roku jest także owadem stanowym Montany w USA.

Etymologia

Nazwa naukowa Nymphalis antiopa pochodzi prawdopodobnie od imienia Antiope, postaci znanej z mitologii greckiej. W Ameryce Północnej gatunek określany jest mianem mourning cloak, czyli „płaszcz żałobny”. W wielu krajach Europy północnej, w których mieszkańcy posługują się językami germańskimi, występują podobne określenia: niemieckie Trauermantel, holenderskie rouwmantel, szwedzkie sorgmantel czy norweskie sørgekåpe. Fińskie suruvaippa także jest kalką tych nazw. Świadczy to o tym, że nazwa przywędrowała z terenów skandynawskich lub niemieckich, a nie wraz z osadnikami brytyjskimi. W innych językach funkcjonują m.in.: czeski Černopláštník i Babočka osiková, polski Rusałka żałobnik, rosyjski Траурница, japoński キベリタテハ i chiński 黄縁立羽. L. Hugh Newman porównał wzór skrzydeł tego motyla do dziewczyny, która, nie chcąc trwać w żałobie, buntowniczo pozwala, by kilka cali jasnej sukni wystawało spod czarnego stroju.

W Wielkiej Brytanii motyl nosi nazwę Camberwell beauty. Dwa osobniki odkryte zostały przy Coldharbour Lane w Camberwell w sierpniu 1748 roku. Camberwell leży na południu Londynu, około trzech mil od London Bridge. Autor raportu, Moses Harris, nazwał wówcza gatunek „grand surprise” lub Camberwell beauty. W Walii angielska nazwa odpowiada lokalnemu określeniu y fantell alar. Oznacza to „płaszcz żałobny”.

Do podgatunków Nymphalis antiopa należą:

N. a. antiopa (Linnaeus, 1758) – podgatunek nominatywny, typ lokalizacji: Szwecja.
N. a. hyperborea (Seitz, 1913) – występuje w Kanadzie i na Alasce. Składa jaja bursztynowo-żółte zamiast oliwkowo-zielonych. Podczas rozwoju zmieniają one kolor na liliowo-różowo-fioletowy. Larwy mają krótsze i grubsze kolce niż europejskie gąsienice, a plamki na krawędziach skrzydeł bywają bardziej fioletowe.
N. a. lintnerii (Fitch, 1857) – nieco większy od formy nominatywnej. Występuje w południowo-wschodniej Kanadzie i wschodnich Stanach Zjednoczonych.
N. a. asopos (Fruhstorfer, 1909) – występuje w Japonii.

Zasięg występowania rusałki żałobnik

Rusałka żałobnik występuje powszechnie w całej Ameryce Północnej oraz północnej Eurazji. W Ameryce Północnej spotyka się trzy podgatunki: północny Nymphalis antiopa hyperborea Seitz, 1913, wschodni N. a. lintnerii Fitch, 1857 oraz południowo-zachodni N. a. thomsoni Butler, 1887. Motyle preferują lasy liściaste, ale mogą pojawiać się w niemal każdym typie siedliska. Ich zasięg czasami obejmuje nawet północne rejony Ameryki Południowej. W stanach południowych, takich jak Floryda, Luizjana czy Teksas, są rzadziej spotykane. Sporadycznie pojawiają się także w bardziej umiarkowanych rejonach Azji. Pojedyncze osobniki odnotowano nawet w Japonii. Jeśli jednak tylko jest to możliwe wybierają chłodne, górskie tereny.

W Wielkiej Brytanii motyle pojawiają się najczęściej latem i jesienią. Ich liczebność jest zazwyczaj niewielka. Nie ma dowodów na to, by gatunek rozmnażał się na Wyspach Brytyjskich. Łagodne, wilgotne zimy uniemożliwiają im przetrwanie. L. Hugh Newman, znany jako „Butterfly Farmer”, hodował tysiące osobników w swoim gospodarstwie w Bexley. Żadnego z nich nie zauważono jednak następnej wiosny na wolności. Osobniki przechowywane przez niego w lodówce przetrwały zimę. W swoich książkach zauważył on, że odłowy Camberwell Beauty w Anglii były podejrzanie skoncentrowane wokół Londynu, Hull i Harwich – portów zajmujących się handlem drewnem ze Skandynawii. Wysunął hipotezę, że motyle hibernowały w stosach drewna transportowanego do Anglii i nie przybyły tam naturalną drogą.

Morfologia

Jaja
Jaja rusałki żałobnik mają początkowo bursztynowo-żółtą lub jasno oliwkowo-zieloną barwę. W miarę rozwoju zmieniają kolor na liliowo-różowy. Tuż przed wylęgiem ciemnieją niemal do czerni. Mają średnio 0,7 × 0,9 mm. Składane są na końcowych pędach roślin żywicielskich, otaczając łodygę. Później w sezonie, gdy pojawiają się liście, samice odkładają jaja także na ich górnej stronie.

Larwy
Gąsienice tego gatunku mają niezwykle charakterystyczny wygląd. Łatwo je rozpoznać. Ich ciało jest czarne z linią ośmiu czerwono-pomarańczowych plamek wzdłuż grzbietu. Jest to barwa aposematyczna, ostrzegająca drapieżniki. Odnóża brzuszne są ciemnoczerwone. Ciało pokrywają krótkie włoski, czarne kolce oraz białe kropki. Dorosłe gąsienice osiągają długość około dwóch cali (5 cm).

Poczwarki
Poczwarki mierzą przeciętnie 2 cm. Niektóre z nich osiągają nawet 2,8 cm długości. Barwa jest zazwyczaj brązowoszara. Po bokach ciała wyrastają dwa rzędy ostrych kolców zakończonych czerwonymi czubkami. Posiadają „dziób”, guzki oraz dwa rogi na głowie.

Imago
Dorosły motyl jest dużym i łatwo rozpoznawalnym gatunkiem, o unikalnym ubarwieniu, które nie występuje u innych motyli. Rozpiętość skrzydeł może dochodzić do 10 cm. Strona grzbietowa skrzydeł ma ciemny bordowy kolor, czasem brązowy, z postrzępionymi, jasnożółtymi krawędziami. Wzdłuż czarnej granicy między bordowym a żółtym biegną jasne, iryzujące niebieskie plamki. Spód skrzydeł ma szare prążki i te same jasnożółte krawędzie. Motyl należy do rodziny Nymphalidae, czyli motyli o szczeciniastych przednich nogach (tzw. brush-footed). U tego gatunku nie obserwuje się wyraźnego dymorfizmu płciowego.