Religia od zarania dziejów pełniła rolę nie tylko duchową, ale i społeczną. Wpływało to bez wątpienia w ogromnym wymiarze na życie jednostek oraz całych społeczności.
Dla wielu osób wiara stanowi podstawę pod kątem poczucia bezpieczeństwa emocjonalnego. Dotyczy to przede wszystkim trudnych momentów życia. Jednak współczesna religijność nabiera większego znaczenia. Co to znaczy? Jest coraz częściej postrzegana jako bardzo ważny element pewnych zasobów psychicznych. To z kolei pomaga radzić sobie w niełatwymi doświadczeniami, a przykładem może być… choroba. System religijny, traktowany jako pewna filozofia życia, pozwala spojrzeć na bolesne chwile z innej perspektywy. Innej i bardziej pomocnej. Kluczową rolę odgrywa poczucie sensu życia, a dzięki np. wyznaczaniu celów i wartości motywuje do stawiania czoła wyzwaniom.
Jak jednak religia może również kształtować stabilność emocjonalną? Jakie mechanizmy psychiczne stoją za tym wpływem? To ważne pytania i warto przyjrzeć się tej zależności w szerszym kontekście zarówno psychologii, jak i socjologii.
1. Religia jako źródło poczucia sensu i celu
Pojęcie „sensu” ma dwojakie znaczenie: istnienia i egzystencji. Sens istnienia odnosi się do bardziej ogólnych pytań, czyli np. dlaczego cokolwiek istnieje, co w kontekście religii może być rozumiane jako poszukiwanie boskiego planu, celu stworzenia czy roli człowieka w szerszym, transcendentnym znaczeniu1. W tym kontekście religia jest fundamentem. Dla wielu ludzi to właśnie ona nadaje życiu porządek, wpływając na poczucie bezpieczeństwa i zdrowie psychiczne.
Sens ludzkiego bytu – jakkolwiek to głęboko brzmi – jest zawsze indywidualny i związany z osobą oraz jej sytuacją. Psychiatra i psychoterapeuta, ale też więzień obozu koncentracyjnego, który wielokrotnie mówił o przetrwaniu poprzez nadanie sensu trudnościom, powiedział: „Sens bytu ludzkiego może być tylko konkretny: może się odnosić tylko ad personam i ad situationem”2. Oznacza to, że z religijnego punktu widzenia sens życia nie jest czymś abstrakcyjnym. Wynika on bowiem z osobistej relacji z Bogiem, jak i ze sposobu, w jaki człowiek może wypełniać swoje duchowe powołanie. Co więcej, wierzenia religijne tworzą niejako ramy, które pomagają zrozumieć, dlaczego i po co żyjemy. To właśnie znacząco ułatwia życie, zwłaszcza w momentach trudności.
Odnalezienie celowości w codziennych doświadczeniach, zarówno z punktu widzenia religijnego, jak i psychologicznego, jest niezbędne dla poczucia wewnętrznego spokoju. Religie monoteistyczne często rozumieją sens życia jako realizację „wyższego” planu, który może być odkryty np. poprzez modlitwę, a także skonfrontowanie się z problemami. Kiedy człowiek napotyka ból, cierpienie, to wiara w Boga może pomóc znaleźć głębsze znaczenie tych doświadczeń. Może też przekształcić je w momenty duchowego oczyszczenia, wzrostu i próby wiary, które dla wielu będą stanowiły wspaniałe świadectwo.
W kontekście stabilności emocjonalnej religia daje szansę zrozumieć człowiekowi, że życie nie jest chaotycznym zbiorem przypadków. Wiara często przypomina, że finalnie decyzja o sensie życia zależy właśnie od samego człowieka. To poprzez wiarę, modlitwę i duchowe zaangażowanie ludzie mogą odnaleźć wewnętrzny spokój, niezależnie od zewnętrznych trudności.
2. Religijna wspólnota jako wsparcie społeczne
Poczucie osamotnienia niezależnie od wieku czy zdrowia dotyka każdego człowieka. Wszystkich to może spotkać, co niestety wielu ludziom trudno zaakceptować i jest to w pełni naturalne. Chcemy się czuć ważni i przede wszystkim kochani. Natomiast paradoksalnie nierzadko sami – zapewne nieświadomie – zmierzamy ku samotności. Kiedy mamy z tym do czynienia? Dzieje się to, kiedy próbujemy uciec od nader dużej ilości obowiązków czy też codziennych bolączek. W innych aspektach to nieznośne uczucie może przytłaczać i stawać się ciężarem, z którym nie sposób sobie poradzić. Przejawia się to szczególnie w obliczu ekstremalnych sytuacji życiowych.
Podobnie jak samotność również religijność może stać się czymś, co jest bliskie każdemu z nas. Wiara wielokrotnie udowodniła, a szczególnie przy wsparciu społeczności, że może i stanowi uczucie mocy, odkrycie, że mogę poradzić sobie ze wszystkim. To daje siłę, przywraca spokój oraz harmonię szczególnie w momentach kryzysu. Badania prowadzone przez psychologów i psychiatrów w dziedzinie psychologii religii i zdrowia H. G. Koeniga, M. McCullougha, D. Larsona oraz K. Pargamenta3 pokazały, że religijne przekonania, różnorakie praktyki i relacje z osobami, które są także wierzące mogą pełnić rolę zabezpieczenia w obliczu „negatywnych” sytuacji. Dzięki temu możemy w jakiś sposób ochronić czy nawet uratować psychikę przed destrukcyjnym wpływem. Takie właśnie wierzenia bardzo pozytywnie oddziałują na to, jak się czujemy na co dzień, jakie mamy zdrowie i generalnie na jakość naszego życia.
Niezwykle nieprzyjemne doświadczenia, do których można zaliczyć ciężką chorobę, niestety czasami doprowadzają do tego, że system wartości człowieka mocno odbije się na relacjach z bliskimi. Niekoniecznie jest to celowe działanie w stylu: „Nie chcę nikogo znać”, „Dajcie mi spokój”, „Chcę być sam”. Być może to mechanizm obronny, wewnętrzna niezgoda na trudne doświadczenie sprawiająca, że do życia wkroczy dodatkowy chaos i poczucie braku chęci życia. I tutaj do gry wkracza religia. Stanowi ona duchowe poczucie, że nie jesteś sam. I niekoniecznie muszą to być ekstremalne sytuacje zagrażające życiu, ale również codzienne wyzwania. Bliskość ważnych nam ludzi zawsze jest nieocenionym źródłem wsparcia.
Wiara w Boga, jak i wsparcie społeczne pomagają w walce z samotnością, złym stanem emocjonalnym, kiedy stajemy się szczególnie wrażliwi.

3. Modlitwa i rytuały jako mechanizmy redukcji stresu
Wyżej wspomniany profesor psychologii Kenneth I. Pargament, korzystając z tradycji badań nad religijnością oraz na podstawie swoich własnych doświadczeń badawczych wyodrębnił pięć podstawowych i najważniejszych funkcji, jakie oferuje nam religia w sytuacjach stresowych4. Te właśnie funkcje są dowodem na to, jak religia jest w stanie dawać człowiekowi wsparcie, kiedy życie rzuca nam wyzwania:
- Nadawanie sensu
Religia ma bardzo duże znaczenie, kiedy człowiek chce znaleźć odpowiedzi na to, dlaczego cierpi i co jest powodem jego trudności życiowych. Psycholog Pargament zaznacza, że to właśnie wiara nadaje pewne struktury, ramy do których możemy się odnieść, aby znaleźć odpowiedzi, lepiej zrozumieć cierpienie swoje i innych. Ponadto daje możliwość interpretacji tych wydarzeń. Człowiek dzięki temu odkrywa głębszy sens sytuacji kryzysowych, nawet w najbardziej traumatycznych momentach, z którymi musi się zmagać.
- Uzyskanie kontroli
Idąc nieco głębiej i zgodnie z teorią wybitnego filozofa i psychologa Ericha Fromma, religia pełni jedną z najistotniejszych ról w uzyskiwaniu większej kontroli w życiu, przede wszystkim, gdy pojawia się poczucie skrajnej bezradności, a nawet rezygnacji. I właśnie gdy rola człowieka się kończy, religia wychodzi naprzeciw, oferując sposoby, jak odzyskać tę kontrolę i przywrócić poczucie sprawczości. Dzięki temu osoba zaczyna na nowo widzieć sens, a jej kontrola nad sytuacją zaczyna wzrastać, pomimo chaosu.
- Pociecha duchowa
Zgodnie z klasycznym podejściem ojca psychologii Zygmunta Freuda religia może redukować niepewność, a nawet sam lęk przed śmiercią, który jest uznawany za największy, jaki człowiek jest w stanie odczuwać. I znów – Pargament pogłębia tę koncepcję twierdząc, że religia stanowi też pocieszenie w najgorszych momentach. Może to dotyczyć spotkań społeczności ludzi wierzących, modlitw czy innych rytuałów pomagających poczuć większy spokój. Dlaczego? Ponieważ przekonanie, że istnieje Siła Wyższa daje poczucie bezpieczeństwa i ukojenia w chwilach zagubienia.
- Zwiększenie intymności duchowej
Religia bez wątpienia może wzmacniać relacje z gronem innych osób tego samego czy podobnego wyznania, a także osobami duchownymi. Podążając za teorią filozofa i socjologa Émila Durkheima, wiara w „coś więcej” wpływa na społeczną spójność. To pomaga budować relacje oparte na solidarności, gdy stajemy się razem silniejsi, i poczuciu wzajemnej przyjaźni czy bratersko-siostrzanej miłości. Psycholog Kenneth wyjaśnia to pod kątem duchowego wsparcia płynącego ze społeczności religijnych oraz duszpasterstwa. Religijność może zwiększyć intymność w relacji z Bogiem, co przekłada się na poczucie bliskości z Nim.
- Przemiana życia
Badacz podkreśla, że religia nie jest tylko narzędziem konserwatywnym w sensie psychologicznym, ale także pełni rolę motywacyjną w czasie wielkich zmian życiowych. Ludziom wówczas zdecydowanie łatwiej jest poradzić sobie ze zmianami życia zarówno w zakresie zmiany wartości, jak i poszukiwania nowych źródeł sensu. Podczas wydarzeń ekstremalnych religia staje się katalizatorem duchowego wzrostu, który umożliwia redefinicję siebie i swojego życia.
Podsumowanie
Jak więc widać, religia staje się niezwykle cennym zasobem w procesie radzenia sobie z trudnymi sytuacjami, szczególnie wtedy, gdy jest dostępna i wykorzystywana w momentach kryzysowych. Ludzie wierzący powinni po nią sięgać jak najczęściej, szczególnie gdy odczuwają jej skuteczność. Jej metody zarządzania stresem mają ogromny potencjał, by wpływać na jednostkę na wielu poziomach – psychologicznym, emocjonalnym i duchowym.
Doświadczając tak wielu pozytywnych przeżyć z nią związanych, można by rzec, że nawet należałoby pogłębiać coś, co daje tak wielkie ukojenie w wielu, jeśli nie każdym obszarze życia. Wielu badaczy, psychologów, psychiatrów udowodniło, jak bardzo wiara jest pomocna dla człowieka. Jeśli naukowcy sami przytaczają dużo dowodów jej skuteczności, warto się nad tym zastanowić.
Do tych niezwykle pomocnych metod należą m.in. modlitwa, duchowe wsparcie wspólnoty czy po prostu zaufanie w boską opatrzność. Te praktyki sprawiają, że ludzie wierzący nie czują się osamotnieni. Mogą mieć kogoś, na kim można polegać, kto zawsze będzie obok i stanie się podporą wtedy, gdy sami nie będą dawać sobie rady.
Natalia Tatarczuch
Socjolog&Coach
Polecamy również poniższe artykuły:
- Psychologiczne korzyści z praktyki recytacji świętych tekstów
- Alkohol szkodzi nawet w małych ilościach
- Sześć sposobów ochrony dzieci przed otyłością
Przypisy
- Ks. J. Machalski, Korelacje między religijnością a poczuciem sensu życia młodzieży szkół ponadgimnazjalnych w Poznaniu w świetle koncepcji Viktora E. Frankla i Dirka Hutsebauta, „Humaniora. Czasopismo Internetowe”, nr 3(27), 2019, s. 65.
- V. E. Frankl, Homo patiens, Warszawa 1984, s. 64.
- H. G. Koenig, M. McCullough, D. B. Larson, Handbook of religion and health: a century of research reviewed, New York: Oxford University Press, 2001.
- R. P. Bartczuk, M. Jarosz, Funkcja religijności w procesie radzenia sobie ze stresem. Koncepcja Kennetha I. Pargamenta, „Roczniki psychologiczne”, Tom 9, nr 1, 2006, s. 6.
© Źródło zdjęcia głównego: Canva.


