Nosorożec jawajski (Rhinoceros sondaicus) jest jednym z pięciu gatunków nosorożców, które przetrwały do dziś – i zarazem najrzadszym z nich. Obecnie żyje zaledwie około 74 osobników. Wszystkie skupione są w jednym miejscu: Parku Narodowym Ujung Kulon na zachodnim krańcu indonezyjskiej Jawy. To miejsce, wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO, stało się ostatnim schronieniem tego gatunku.
Ten niewielki jak na nosorożca ssak osiąga długość ciała do 3,2 metra i masę nawet 2,3 tony. Jego charakterystyczna, pofałdowana, przypominająca zbroję skóra oraz krótki, nieprzekraczający 25 cm róg nadają mu wyjątkowego wyglądu. Przez wieki zasiedlał rozległe tereny od Jawy i Sumatry, przez południowe Chiny, aż po Indie i Bhutan. W XIX wieku rozpoczął się jego dramatyczny upadek.
Za zniknięciem nosorożca jawajskiego z niemal całego pierwotnego zasięgu stoi człowiek. Polowania dla cennego rogu, który w tradycyjnej medycynie chińskiej osiąga zawrotne ceny – do 30 tysięcy dolarów za kilogram – oraz eksploatacja w czasach kolonialnych doprowadziły do katastrofalnego spadku liczebności.
Pomimo ochrony i wysiłków służb parkowych, samotna populacja w Ujung Kulon nadal narażona jest na zagrożenia: kłusownictwo, choroby i nieuniknione skutki chowu wsobnego. W tym ostatnim przypadku chodzi o tzw. wąskie gardło genetyczne. Zjawisko to zmniejsza odporność gatunku i może uniemożliwić mu długoterminowe przetrwanie.
Nosorożce jawajskie prowadzą samotniczy tryb życia. Spotykają się jedynie w okresie godowym i podczas wychowywania młodych. Zamieszkują wilgotne lasy nizinne, podmokłe łąki i skraje zalewowych równin. Rzadko można je zaobserwować. Większość informacji pochodzi z pułapkowych kamer i analiz odchodów.
Etymologia i systematyka
Nazwa Rhinoceros sondaicus łączy w sobie odniesienie zarówno do wyglądu zwierzęcia, jak i jego geograficznego pochodzenia. „Rhinoceros” pochodzi z języka starogreckiego – od słowa ῥίς (ris), oznaczającego „nos”, oraz κέρας (keras), czyli „róg zwierzęcia”. Epitet gatunkowy sondaicus wywodzi się z terminu „Sunda”. Odnosi się on do biogeograficznego regionu obejmującego Sumatrę, Jawę, Borneo i pobliskie wyspy. Określenie „mniejszy nosorożec jednorożny” (ang. lesser one-horned rhinoceros) funkcjonuje w opozycji do „większego nosorożca jednorożnego” – czyli nosorożca indyjskiego.
Klasyfikację Rhinoceros sondaicus zaproponował francuski zoolog Anselme Gaëtan Desmarest w 1822 roku. Opisał okaz pochodzący z Jawy, który trafił do paryskiego Muzeum Historii Naturalnej dzięki Pierre’owi-Médardowi Diardowi i Alfredowi Duvaucelowi. W XIX wieku pojawiło się kilka innych nazw naukowych, nadanych osobnikom pozbawionym rogów:
- Rhinoceros inermis – opisany przez René’go Lessona w 1838 roku na podstawie samicy z Sundarbanów;
- Rhinoceros nasalis i Rhinoceros floweri – dwie czaszki z Borneo i Sumatry, opisane przez Johna Edwarda Graya w 1867 roku;
- Rhinoceros annamiticus – okaz z Wietnamu, sklasyfikowany przez Pierre’a Marie Heude’a w 1892 roku.
Współcześnie, według stanu na 2005 rok, wyróżnia się trzy podgatunki nosorożca jawajskiego:
- R. s. sondaicus – podgatunek nominatywny, występujący w Indonezji (obecnie wyłącznie w Parku Narodowym Ujung Kulon);
- R. s. inermis – podgatunek indyjski, znany jako mniejszy nosorożec indyjski;
- R. s. annamiticus – podgatunek wietnamski, nazywany nosorożcem annamickim.
Dwa ostatnie podgatunki uznaje się obecnie za wymarłe. Ostatnie ślady ich obecności zarejestrowano w XX wieku w Indiach i Wietnamie.
Opis nosorożca jawajskiego
Nosorożec jawajski, choć mniejszy od swojego indyjskiego kuzyna, nadal pozostaje największym ssakiem Jawy i drugim co do wielkości zwierzęciem w całej Indonezji. Ustępuje jedynie słoniowi indyjskiemu. Długość jego ciała, licząc z głową, waha się od 2 do 4 metrów. Wysokość w kłębie może dochodzić do 1,7 metra. Masa dorosłych osobników to przedział od 900 do 2300 kilogramów. Ze względu na krytyczny status ochronny gatunku nigdy nie przeprowadzono jednak kompleksowych pomiarów populacji. Co ciekawe, brakuje wyraźnych różnic rozmiarowych między samcami a samicami. Te drugie mogą być jednak nieco większe. Nosorożce z Wietnamu, wymarłe już podgatunki, były znacznie drobniejsze od tych z Jawy.
W odróżnieniu od większości współczesnych nosorożców jawajskie mają tylko jeden róg. Zazwyczaj jego długość nie przekracza 20 cm. Róg występuje wyłącznie u samców. Samice jako jedyne wśród współczesnych nosorożców zostały całkowicie go pozbawione. Niekiedy rozwija się u nich jedynie niewielkie zgrubienie. Róg nie służy zwierzętom do walk. Częściej wykorzystywany jest do odgarniania błota, zrywania roślin i torowania sobie drogi w gęstej roślinności.
Podobnie jak nosorożce czarne i sumatrzańskie, także nosorożce jawajskie są roślinożercami. Preferują podszyt i liście. Mają wydłużoną, chwytliwą górną wargę, która działa jak naturalna „ręka” przy zbieraniu pokarmu. Do obrony używają długich i ostrych siekaczy. Za nimi znajdują się dwa rzędy po sześć niskokoronowych trzonowców. Służą do rozdrabniania włóknistej roślinności.
Naga, szarobrązowa skóra układa się w fałdy na barkach, grzbiecie i zadzie. Nadaje to zwierzętom pancerny, mozaikowy wygląd. Fałdy na szyi są mniejsze niż u nosorożca indyjskiego, ale nadal tworzą charakterystyczny siodłowaty kształt. Ssaki te mają bardzo słaby wzrok, ale doskonale rozwinięty słuch i węch.
Ze względu na zagrożenie wyginięciem, bezpośrednie badania tych nosorożców są ograniczone do minimum. Zamiast tego naukowcy korzystają z pułapek fotograficznych i analizy odchodów. Pozwala im to śledzić zdrowie i zachowania tego niezwykle rzadkiego, trudnego do zaobserwowania samotnika, który może żyć od 30 do 45 lat.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Nosorożec biały
- Nosorożec czarny – nosorożec spiczastonosy – nosorożec zwyczajny
- Czy łasica może zaatakować człowieka?
- Ludzka populacja nie ma sensu według teorii ewolucji
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Javan_rhinoceros [dostęp: 25.07.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikipedia Commons. Autor: T.Dixon. Domena Publiczna.
