Każdy, kto trochę więcej niż przeciętny Kowalski interesuje się Pismem Świętym, zauważy nie tylko mnogość rozmaitych przekładów, lecz również fakt, iż niektóre z nich zawierają więcej ksiąg niż inne.
Od czego to zależy? Miejsca wydania? Wyznania? A może jeszcze czegoś innego? Owe różnice w liczbie ksiąg biblijnych pomiędzy chrześcijanami wynikają przede wszystkim z odmiennego rozumienia kanonu Starego Testamentu. Nowy Testament jest wspólny dla wszystkich głównych nurtów chrześcijaństwa (choć i tu zdarzają się fałszerstwa, o czym więcej za chwilę). Jednakże spór dotyczy głównie ksiąg Starego Testamentu.
Czym jest kanon?
Słowo „kanon” pochodzi od hebrajskiego terminu ganeh oznaczającego normę, standard lub miarę. Pierwotnie odnosiło się do trzciny bądź kija mierniczego (np. Ap 11,1-2). W kontekście biblijnym odnosi się do zbioru ksiąg uznanych za natchnione przez Boga i posiadających autorytet wiary.
Co niezwykle istotne, kościół chrześcijański nie „nadał” tym księgom natchnienia, a raczej rozpoznał te, które już były uznawane przez wspólnotę wierzących za pochodzące od Boga.
„Starotestamentowy kanon tworzyło 39 ksiąg. Liczbę tę znamy z zapisków Flawiusza, uchwał synodu rabinów w Jamnii, który go zatwierdził pod koniec I wieku n.e., oraz Talmudu Babilońskiego. Wierzący już od starożytności uważali te księgi za Pismo Święte”1.
Natomiast kanon Nowego Testamentu zawiera w sobie 27 ksiąg, w skład których wchodzą cztery Ewangelie, Dzieje Apostolskie oraz listy poszczególnych liderów Kościoła wczesnochrześcijańskiego, takich jak apostołowie: Piotr, Jakub, Jan czy Paweł, jak również Księga Apokalipsy.
Podczas analizowania poszczególnych ksiąg brano pod uwagę następujące kryteria2:
- czy księga została napisana przez proroka Bożego;
- czy posłannictwo autora było potwierdzone cudami i znakami;
- czy przekazane poselstwo głosi prawdę o Bogu i czy nie przeczy pozostałym księgom;
- czy ma moc przemiany ludzkiego serca;
- czy księga była uznana i stosowana jako Słowo Boże przez wspólnotę wierzących.
Dlaczego kanon był potrzebny?
„Kościoły potrzebowały rozróżnienia, które księgi należy czytać, czcić i stosować w rozmaitych, często niebezpiecznych sytuacjach, jakie rodziły się w nieprzyjaznym ogólnie otoczeniu społecznym i religijnym. Musiały ustosunkować się do wielu problemów i potrzebowały pewności co do tego, które księgi mogą stanowić źródło autorytetu”3.
Kanon w głównych tradycjach chrześcijańskich
- Kanon protestancki
- 39 ksiąg Starego Testamentu – zgodnie z kanonem hebrajskim, który dzielił Stary Testament na trzy części:
a) Prawo (Tora – Pięcioksiąg Mojżesza)
b) Proroków (Nebi’im)
c) Pisma (Ketubim)
- 27 ksiąg Nowego Testamentu
Reformatorzy, m.in. Marcin Luter, odrzucili księgi deuterokanoniczne jako nienatchnione, kierując się zasadą powrotu do kanonu hebrajskiego.
- Kanon rzymskokatolicki
- 46 ksiąg Starego Testamentu
- 27 ksiąg Nowego Testamentu
Oficjalne dogmatyczne potwierdzenie tegoż kanonu nastąpiło podczas Soboru Trydenckiego (1545-1563). Według jego rozporządzenia do składu ksiąg Starego Testamentu dokooptowano siedem dodatkowych, tzw. deutero- albo wtórnokanonicznych, do których należą:
- Księga Tobiasza
- Księga Judyty
- Księga Mądrości
- Księga Mądrości Syracha (Eklezjastyk)
- Księga Barucha
- 1 Księga Machabejska
- 2 Księga Machabejska
Dodatkowo:
- Rozszerzenia do Księgi Estery
- Rozszerzenia do Księgi Daniela (Pieśń Azariasza, Zuzanna, Bel i Smok)
- Kanon prawosławny
Jeżeli chodzi o kościoły prawosławne, to nie istnieje tu jeden jednolity kanon. Większość Kościołów prawosławnych przyjmuje:
- 49 ksiąg Starego Testamentu
- 27 ksiąg Nowego Testamentu
Kanon opiera się na greckiej Septuagincie.
Dodatkowe księgi w prawosławiu (poza katolickimi) to:
- 3 Machabejska
- 1 Ezdrasza (grecka)
- Psalm 151
- Modlitwa Manassesa
Niektóre Kościoły (np. etiopski) uznają jeszcze więcej ksiąg (bo aż 81!4), ale nie są one reprezentatywne dla całego prawosławia.
Skąd wzięły się księgi deuterokanoniczne?
Był to zbiór ksiąg datowanych od ok. III wieku p.n.e. do ok. 100 roku n.e.5. Zostały zachowane w greckiej Septuagincie. Nie były jednak częścią hebrajskiego kanonu, który został ukształtowany w judaizmie rabinicznym pod koniec I wieku. Były określane mianem apokryfów, czyli ksiąg zawierających ukrytą, tajemną wiedzę dla wtajemniczonych.
Różnica w podejściu do apokryfów u katolików i protestantów
W katolicyzmie termin „apokryfy” odnosi się do pism niekanonicznych, czyli nie uznanych przez kościół za wiarygodne i natchnione (np. Ewangelia Tomasza, Apokalipsa Piotra itp.). W protestantyzmie natomiast „apokryfy” to księgi deuterokanoniczne, jak również pseudoepigrafy (katolickie apokryfy), czyli pisma przypisane postaciom biblijnym, lecz powstałe w znacznie późniejszym okresie (ok. 300 r. p.n.e. – 300 r. n.e.)6.
Powody odrzucenia apokryfów
Ktoś może się zastanawiać: „Ale o co to całe halo z tymi apokryfami? Dlaczego jedni je uznają, a drudzy odrzucają?”. Dlatego poniżej przedstawię najważniejsze argumenty wyjaśniające, w czym rzecz7. Otóż:
- Apokryfy nie zostały uwzględnione w hebrajskim kanonie zwanym Tanak.
- Manuskrypty Księgi Daniela odnalezione w Qumran nie zawierają żadnych dodatków apokryficznych (to sobór trydencki je w niej zamieścił w XVI wieku).
- Każdy z apokryfów i pseudoepigrafów powstał po okresie przepowiedzianym przez Malachiasza, który wyraźnie zapowiedział, że kolejnym prorokiem będzie dopiero Jan Chrzciciel (zob. Ml 3,23-24; Mt 11,13-14).
- Ani Jezus, ani apostołowie nie korzystali z apokryfów w swoim nauczaniu.
- Żaden z tzw. Ojców Kościoła nie cytował tych ksiąg w swoich pismach.
- Księgi deuterokanoniczne zawierają rażące błędy historyczne, geograficzne, chronologiczne oraz teologiczne, które bezsprzecznie poddałyby w wątpliwość natchnienie i wiarygodność Pisma Świętego, gdyby stanowiły jego część. Przykładowo:
- W „Modlitwie Azariasza i pieśni trzech młodzieńców” znajduje się stwierdzenie: „Nie ma obecnie władcy, proroka ani wodza” (Dn 3,38 BT). Tymczasem działali wówczas równolegle przynajmniej dwaj prorocy – Daniel na dworze króla Nebukadnesara i Ezechiel pośród Judejczyków uprowadzonych do Babilonii.
- W Księdze Mądrości znajduje się następujący cytat: „Byłem dzieckiem dorodnym i dusza przypadła mi dobra, a raczej: będąc dobrym wszedłem do ciała nieskalanego” (Mdr 8,19-20). Jest to ewidentnie sprzeczne z nauczaniem Biblii, w której jest wyraźnie napisane, że człowiek nie posiada nieśmiertelnej duszy, tylko jest duszą, czyli istotą żywą (Rdz 2,7; Ez 18,4.20; Dz 2,41 itd.). Jedynym nieśmiertelnym jest Bóg (1 Tm 6,16). Człowiek po śmierci nic nie wie, niczego nie czuje, niczym się nie martwi, za niczym nie tęskni, niczego nie przeżywa ani nie doświadcza, ani nie może kontaktować się ze światem żywych (Koh 9,5-6.10; Job 7,9-10; 14,10-12; Ps 115,17). Dusza nie jest odrębnym bytem, żyjącym w oderwaniu od ciała, lecz energią życiową, która w chwili śmierci wraca do Boga, a ciało rozpada się w proch (Koh 12,7). Człowiek zostanie ponownie przywrócony do życia dopiero przy powtórnym przyjściu Chrystusa, by uczestniczyć w jednym z dwóch zmartwychwstań – ku zbawieniu albo ku potępieniu (J 5,28-29; Ap 20,4-6).
- W Księdze Tobiasza znajduje się taki oto cytat: „Lepiej jest dawać jałmużnę, aniżeli gromadzić złoto. Jałmużna uwalnia od śmierci i oczyszcza z każdego grzechu” (Tb 12,8-9). Jest to kolejny przykład nauki niezgodnej ze Słowem Bożym, według którego dawanie jałmużny ma być aktem miłosierdzia, dokonywanym nie na pokaz (Mt 6,1-4). Nie ma ona również jakiejkolwiek mocy zbawczej ani tym bardziej oczyszczającej z grzechu. Jedynie poprzez krew Chrystusa wszelkie nasze winy mogą zostać wymazane (1 J 1,7), ponieważ tylko Jezus jest jedynym i prawdziwym Zbawicielem (Dz 4,12).
Zakończenie
Przedstawione powyżej fakty pokazują, że różnice w liczbie ksiąg biblijnych nie wynikają z samego tekstu Pisma Świętego, lecz z odmiennego podejścia poszczególnych tradycji chrześcijańskich do kwestii kanonu. Jedni opierają się przede wszystkim na kanonie hebrajskim, który funkcjonował w judaizmie i który był znany w czasach Jezusa oraz apostołów, inni natomiast przyjęli szerszy zbiór ksiąg zachowanych w greckiej Septuagincie. Z biegiem historii różnice te zostały utrwalone w nauczaniu poszczególnych Kościołów i potwierdzone decyzjami synodów i soborów.
Najważniejsze w tym wszystkim jest to, aby trzymać się czystej i niesfałszowanej nauki biblijnej. A żeby to uczynić, wpierw należy zacząć Biblię czytać i studiować, do czego wszystkich serdecznie zachęcam.
Polecamy również poniższe artykuły:
- Zwoje z Qumran – najważniejsze odkrycie archeologii biblijnej
- Hetyci potwierdzają wiarygodność Biblii
- Lamentacje Ipuwera – egipski tekst potwierdza biblijną historię o plagach i exodusie
Przypisy
- A. Palla, Sekrety Biblii, Rybnik 2002, s. 188.
- Por. J. McDowell, Przewodnik apologetyczny, Warszawa 2002, s. 20-21.
- Tamże, s. 22.
- Zob. Kanon etiopski 81 ksiąg, https://www.reddit.com/r/Catholicism/comments/s1izgn/ethiopian_canon_81_books/?tl=pl [dostęp: 06.03.2026] oraz Etiopskie dodatki do kanonu Starego Testamentu, https://www.religie.424.pl/etiopski-kanon-st,4646,article.html [dostęp: 06.03.2026].
- Por. P. M. van Bemmeln, Dlaczego niektórzy chrześcijanie mają więcej ksiąg w swojej Biblii?, w: G. Pfandl (red.), Interpretując Pismo Święte. Biblia w pytaniach i odpowiedziach, Warszawa 2015, s. 15.
- Apokryfy – księgi ukryte?, https://opoka.org.pl/biblioteka/T/TB/obecni17-apokryfy.html [dostęp: 06.03.2026].
- Por. P. M. van Bemmeln, dz. cyt., s. 20-22; A. Palla, dz. cyt., s. 189-190.
© Źródło zdjęcia głównego: Canva.
