Gacek brunatny, zwany także gackiem wielkouchym (Plecotus auritus), to niewielki nietoperz z rodziny mroczkowatych (Vespertilionidae), należący do podrodziny mroczków (Vespertilioninae). Występuje na terenie Eurazji. Wyróżnia się wyjątkowo długimi uszami z charakterystycznym fałdem, co pozwala łatwo odróżnić go od innych gatunków nietoperzy. Z wyglądu przypomina rzadszego gacka szarego, uznanego za odrębny gatunek dopiero w latach 60. XX wieku. Dorosłe osobniki gacka wielkouchego osiągają długość ciała od 4,5 do 4,8 cm, przy ogonie mierzącym 4,1–4,6 cm i przedramieniu o długości 4–4,2 cm. Jego uszy, sięgające od 3,3 do 3,9 cm, stanowią znak rozpoznawczy. W porównaniu z innymi nietoperzami gacek brunatny jest stosunkowo powolnym lotnikiem.
Siedlisko
Gacek brunatny występuje niemal w całej Europie. Wyjątek stanowi Grecja, południowe regiony Włoch i Hiszpania. Na wschodzie jego zasięg obejmuje Ural i Kaukaz. W Wielkiej Brytanii rozmieszczenie tego nietoperza można śledzić na stronie National Biodiversity Network. Gacek wielkouchy często korzysta z budynków jako miejsc schronienia. Szczególnie upodobał sobie opuszczone strychy, gdzie zaszywa się w szczelinach konstrukcji drewnianych lub wokół kominów i końców kalenic. Nietoperz ten znajduje również schronienie w dziuplach drzew, budkach dla nietoperzy oraz jaskiniach, które są dla niego ważne jako miejsca hibernacji zimowej. Warto zaznaczyć, że dziuple, które zajmuje, mogą znajdować się blisko gruntu. Nietoperze te opuszczają kryjówki dopiero po zmroku, zwykle godzinę po zachodzie słońca.
Gacek wielkouch poluje głównie w lasach, niekiedy także za dnia. Jego podstawowym pokarmem są ćmy, ale w diecie znajdują się również skorki, muchy i chrząszcze, które zbiera z liści i kory. Ofiary wykrywa przede wszystkim za pomocą wzroku i słuchu – dużą rolę odgrywają jego charakterystyczne, duże oczy i uszy. Echolokacja jest tu mniej istotna. Badania Eklöfa i Jonesa (2003) potwierdziły, że gacek wielkouch potrafi lokalizować zdobycz wzrokiem. W eksperymentach wykazywał preferencję dla sytuacji, w których dostępne były zarówno wskazówki sonarowe, jak i wzrokowe. Te ostatnie miały jednak decydujące znaczenie. Dzięki połączeniu wzroku i biernego słuchu gacek skutecznie poluje nawet w złożonych, gęsto zarośniętych środowiskach.
Echolokacja
Gacek brunatny, w przeciwieństwie do większości innych gatunków, nie polega na echolokacji w poszukiwaniu ofiar. Choć częstotliwości dźwięków wykorzystywanych przez te nietoperze mieszczą się w przedziale od 27 do 56 kHz – z najwyższą energią przy 35 kHz i średnim czasem trwania impulsu wynoszącym 2,5 ms – to jednak zwierzęta te potrafią polować, opierając się wyłącznie na słuchu. Ich zmysł słuchu jest na tyle wyostrzony, że są w stanie wychwycić dźwięk lotu ćmy.
Taksonomia
Zgodnie z zasadami binominalnego nazewnictwa gatunek ten po raz pierwszy został opisany w 1758 roku przez szwedzkiego przyrodnika Karola Linneusza, który nadał mu nazwę Vespertilio auritus. Holotyp pochodził ze Szwecji. Z kolei podgatunek begognae opisano dopiero w 1994 roku. Hiszpański zoolog, Oscar de Paz, zaklasyfikował go jako Plecotus auritus begognae. Za miejsce pochodzenia okazu typowego wskazał teren położony 7,5 km na północny zachód od Vinuesy w hiszpańskiej prowincji Soria, na wysokości 1735 m n.p.m. Według opracowania Illustrated Checklist of the Mammals of the World rozpoznawane są dwa podgatunki tego gatunku.
Etymologia
- Plecotus: gr. πλεκω plekō „owijać, skręcać”; ους ous, ωτος ōtos „ucho”,
- auritus: łac. auritus „uszaty, długouchy”, od auris „ucho”,
- begognae: „Dedykowane Begoñi del Horno, która pomaga mi i zachęca mnie do badań nad nietoperzami”.
Zasięg występowania
Gacek brunatny występuje w Eurazji, zamieszkując w zależności od podgatunku:
- P. auritus auritus – większość Europy, w tym Wyspy Brytyjskie, północny Półwysep Iberyjski, Sardynię, południową Skandynawię, południową Finlandią, a także Rosję na wschód do Uralu i Kaukazu.
- P. auritus begognae – środkowy i południowo-zachodni Półwysep Iberyjski.
Morfologia
Długość ciała tego drobnego nietoperza – nie licząc ogona – wynosi od 39 do 46 mm. Jego ogon mierzy między 39 a 49 mm. Duże, szerokie uszy osiągają długość od 29 do 35 mm, a tylne stopy 7–9 mm. Przedramię ma długość od 35,5 do 42,8 mm. Masa ciała waha się od 6 do 9 g. Podgatunek P. auritus begognae wyróżnia się nieco większymi rozmiarami w porównaniu do formy typowej. Sierść na grzbiecie gacka brunatnego ma odcień żółtobrązowy lub brązowy. Brzuch jest jaśniejszy, niemal biały. Błony skrzydłowe przybierają kolor brązowawy.
Nietoperz ten ma charakterystyczne, wyjątkowo duże uszy, które długością dorównują przedramieniu i są tak szerokie, że stykają się u nasady, choć nie zrastają się. W stanie spoczynku uszy zazwyczaj są ukryte pod skrzydłami. Widoczne pozostają jedynie koziołki – zagięte wąskie struktury, o długości do 18 mm, które od połowy się zwężają. Błona skrzydłowa przyczepiona jest przy nasadzie palców stóp. Ostroga sięga do połowy dystansu między piętą a ogonem, niekiedy nieznacznie bliżej. Ogon wystaje na około 3 mm poza błonę ogonową.
Ochrona
W Polsce gacek brunatny, objęty jest ścisłą ochroną gatunkową oraz ochroną czynną. Dodatkowo obowiązuje zakaz fotografowania, filmowania oraz prowadzenia obserwacji, które mogłyby powodować płoszenie lub niepokojenie tych zwierząt.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Certa
- Buffalo czarny
- Czy Biblia mówi o płaskiej Ziemi?
- Inteligencja zwierząt: ośmiornica. Mistrz kamuflażu, stawiający wyzwanie teorii Darwina
- Cykl Krebsa – czym jest i jak przebiega?
Źródło
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Brown_long-eared_bat [5.11.2024]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Fur. Licencja: CC BY-SA 2.0.
