Borowiec wielki (Nyctalus noctula) to gatunek nietoperza. Należy do podrodziny mroczków (Vespertilioninae) w obrębie rodziny mroczkowatych (Vespertilionidae). Jest jednym z największych przedstawicieli swojej rodziny w Europie. Charakteryzuje się smukłą sylwetką, długimi i wąskimi skrzydłami oraz jednolicie brązowym futrem. Występuje w lasach, parkach i terenach zurbanizowanych. Gniazduje w dziuplach drzew, budynkach czy specjalnych skrzynkach dla nietoperzy. Prowadzi nocny tryb życia. Poluje na owady w locie dzięki doskonałej echolokacji. Jest gatunkiem chronionym w wielu krajach Europy, w tym także w Polsce.
Największy nietoperz w Polsce – opis
Borowiec wielki charakteryzuje się krótkim futrem, które po linieniu w czerwcu (u samców) lub lipcu/sierpniu (u samic) przybiera ciemnobrązową barwę, a przed zimą zmienia się na rdzawobrązowe. Podczas aktywności temperatura jego ciała wynosi 36,5°C. W okresach spoczynku znacznie się obniża. Masa ciała dorosłego osobnika wynosi od 25 do 30 g. Rozpiętość skrzydeł sięga 37–40 cm. Borowiec wielki poluje w szybkim locie. Osiąga prędkość od 20 do 40 km/h, a czasem nawet do 60 km/h. Ze względu na ograniczoną dostępność owadów w nocy, jego okresy aktywności są krótkie. Trwają łącznie mniej niż godzinę, głównie przed wschodem i po zachodzie słońca. Gatunek wyróżnia się masywną budową ciała, długimi i szerokimi skrzydłami, a także charakterystycznym, spiczastym pyskiem i dużymi uszami, które są kluczowe dla jego zdolności echolokacyjnych.
Występowania borowca wielkiego
Borowiec wielki występuje na rozległym obszarze. Spotkać go można prawie w całej Europie, a także centralnej Rosji, Uralu, Kaukazie, Turcji i na Bliskim Wschodzie. Zamieszkuje także obszary południowo-zachodniej Syberii, Himalaje, Chiny, Malezję, Tajwan i Japonię. Preferuje lasy liściaste. Gatunek dobrze przystosował się do życia w miastach. Żerując często wykorzystuje światła uliczne przyciągające owady, którymi się żywi. Jego zasięg obejmuje zarówno zachodnią, jak i wschodnią Europę, w tym Niemcy, Polskę oraz Wielką Brytanię.
Borowiec wielki zasiedla tereny na wysokości do 2000 m n.p.m. Odnajduje się w różnorodnych środowiskach – od lasów liściastych po krajobrazy rolnicze. Preferuje niewielkie i średniej wielkości kompleksy leśne. Może żerować nawet 20 km od swojego schronienia. W dzień chowa się najczęściej w dziuplach drzew lub w specjalnych skrzynkach dla nietoperzy montowanych na pniach. Mimo że naturalnie występuje w obszarach leśnych, niektóre populacje świetnie prosperują w miastach, takich jak Hamburg, Wiedeń czy Brno.
Rozród i migracja
Borowiec wielki jest gatunkiem migrującym z wyraźną przewagą migracji samic. To one wędrują, podczas gdy samce pozostają na miejscu. Okres godowy przypada na późne lato, na terenach zimowisk. Samice przechowują nasienie w macicy przez okres hibernacji. Do zapłodnienia dochodzi dopiero wiosną. Będąc w ciąży rozpoczynają migrację na północ. Wracając do swoich rodzimych kolonii rozrodczych docierają aż do Bałtyku. Ciąża trwa od sześciu do ośmiu tygodni. Samica rodzi jedno lub dwa młode rocznie. Noworodek waży około jednej trzeciej masy matki. Przez trzy do czterech tygodni jest karmiony wyłącznie jej mlekiem.
Samce nie migrują. Rozpraszają się za to wzdłuż tras migracyjnych, aby zwiększyć swoje szanse na spotkanie pierwszych powracających samic. Ich cykl rozrodczy ściśle zależy od pory roku i dostępności pokarmu. Wczesną jesienią samce rozwijają duże jądra. Przyciągają samice śpiewem godowym. W haremowych koloniach unikają stanu odrętwienia. Pozostają aktywne, by bronić partnerki przed rywalami. Spermatogeneza może być opóźniona, gdy tempo metabolizmu ulega spowolnieniu w wyniku hibernacji.
Latem samce borowców wielkich żyją samotnie lub w niewielkich grupach kawalerskich. W Europie młode są odchowywane głównie na północ od 48°– 49° szerokości geograficznej. Poza głównym obszarem rozrodczym istnieją też mniejsze i izolowane kolonie, m.in. na Słowacji, Węgrzech, w Bułgarii, Słowenii, na Półwyspie Iberyjskim i we Włoszech.
Hibernacja
Borowiec wielki zimuje w koloniach liczących nawet 1000 osobników. Późnym latem dorosłe samice migrują na południe do zimowisk. Młode podążają za nimi później. Hibernacja pozwala im uniknąć długich okresów niskich temperatur, zwłaszcza tych dni, kiedy temperatura spada poniżej 0°C. Nietoperze zazwyczaj rozpoczynają zimowanie w listopadzie. Zależne jest to jednak od warunków pogodowych.
Zimą borowce wielkie gromadzą się w dużych grupach. Samce i samice dzielą schronienia. Dziuple drzew okazują się zbyt chłodne, dlatego wybierają jaskinie, wieże kościelne lub bloki mieszkalne, szczególnie w Europie Wschodniej, gdzie są najliczniej zimującym gatunkiem nietoperza w miastach. Ich letnie i zimowe siedliska mogą znajdować się setki kilometrów od siebie.
Dieta i echolokacja
Borowiec wielki rozpoczyna polowanie już o zmierzchu. Wcześniej niż większość europejskich nietoperzy. Preferuje loty na dużych wysokościach nad terenami leśnymi. Osiąga prędkość nawet 50 km/h.
Jego dieta składa się głównie z chrząszczy, ciem i latających mrówek. Potrafi żerować na wysokości do 1000 metrów. Korzysta z echolokacji, emitując ultradźwiękowe sygnały. Pomagają mu one wykrywać owady i orientować się w ciemności. Preferuje otwarte przestrzenie, gdzie może pokonywać duże dystanse w poszukiwaniu pokarmu.
Borowiec wielki odgrywa kluczową rolę w ekosystemie, regulując populacje owadów. Używa dwóch głównych typów echolokacyjnych sygnałów. Pierwszy z nich obejmuje częstotliwości od 26 do 47 kHz, z największą energią na poziomie 27 kHz i średnim czasem trwania 11,5 ms. Drugi typ obejmuje zakres 22–33 kHz, z maksimum energii przy 22 kHz i średnim czasem trwania 13,8 ms.
Borowiec wielki – ochrona gatunkowa
Borowiec wielki jest objęty ochroną w Unii Europejskiej na mocy Dyrektywy Siedliskowej. Dodatkowo znajduje się na liście Konwencji Berneńskiej. Jest jednym z kluczowych gatunków chronionych w ramach porozumienia UNEP-EUROBATS, które koncentruje się na ochronie nietoperzy w Europie. Wiele krajowych systemów prawnych wprowadziło również specjalne regulacje mające na celu ochronę tego gatunku oraz jego siedlisk.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Mandryl barwnolicy – mandryl
- Czerwony krab
- Największy ssak na świecie – płetwal błękitny
- Triceratops
- Homo erectus – małpolud czy człowiek?
Źródło
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Common_noctule [dostęp: 25.02.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Kamran Safi. Licencja: CC BY-SA 4.0.
