Mandryl barwnolicy, inaczej też mandryl (Mandrillus sphinx) to duża małpa ze Starego Świata. Żyje w środkowo-zachodniej Afryce. To jeden z najbardziej kolorowych ssaków. Ma czerwoną i niebieską skórę na pysku i z tyłu ciała. Samce są większe, mają dłuższe kły i jaskrawsze barwy.
Mandryle żyją głównie w tropikalnych lasach. Przemieszczają się też po sawannach. Są aktywne w dzień i zwykle przebywają na ziemi. Jedzą głównie owoce i nasiona. Zjadają też liście, grzyby, owady, a nawet małe ssaki. Tworzą duże grupy, tzw. hordy, liczące setki osobników. Samice są stałą częścią grup. Dorosłe samce żyją samotnie i dołączają tylko na czas rozrodu. Najbardziej kolorowe samce mają najwięcej potomstwa.
Mandryl jest gatunkiem narażonym na wyginięcie. Zagraża mu utrata siedlisk i polowania. Najwięcej mandryli żyje dziś w Gabonie. W Kamerunie i Gwinei Równikowej jest ich mniej. W Kongo mają ograniczony zasięg.
Mandryl barwnolicy – pochodzenie nazwy
Nazwa mandrill powstała w XVIII wieku z angielskich słów man i drill (co oznacza małpę). Początkowo odnosiła się do szympansów.
Wygląd – małpa z czerwonym tyłkiem i kolorowym nosem
Mandryl barwnolicy ma duże ciało, krępą sylwetkę i krótki ogon. Jego kończyny są podobnej długości. Ma przeciwstawne palce u nóg. Samce są znacznie większe niż samice. Samiec waży 19–30 kg, samica 10–15 kg. Samiec mandryla ma dłuższy pysk i większe kły. U obu płci ogon ma 7–10 cm długości.
Sierść mandryla jest szaro-brązowa z żółtą brodą. Ma białe włosy na spodzie ciała. Samce mają czub z długich włosów. Ich pysk jest czerwona i niebieska, z rowkami po bokach. Zad i okolice narządów płciowych też są jaskrawo zabarwione. Samce mają czerwony penis i fioletową mosznę. U samic okolice genitaliów są czerwone.
Mandryle barwnolice należą do najbardziej kolorowych ssaków. Czerwony kolor pochodzi z naczyń krwionośnych blisko skóry. Niebieski powstaje dzięki strukturze włókien kolagenowych. Kolory samców pomagają im się wyróżnić. Pysk samic jest mniej kolorowa, a barwa zależy od ilości melaniny.
Ekologia – mandryl barwnolicy
Mandryle barwnolice żyją w lasach środkowo-zachodniej Afryki. Preferują gęste, pierwotne lasy, ale występują też w lasach galeriowych, górach i na polach. Żyją głównie na ziemi, ale żerują też w koronach drzew.
Żywienie
Mandryle barwnolice są wszystkożerne. Jedzą owoce, nasiona, liście, pędy, grzyby i zwierzęta. Polują na owady, ptaki, gryzonie i młode antylopy. Samce potrafią rozgryzać twarde nasiona.
Drapieżniki i choroby
Mandrylom zagrażają lamparty, orły, pytony i szympansy.
Chorują na pasożyty, malarię i wirusy – także te groźne dla ludzi.
Zachowanie i życie mandryli
Są aktywne w dzień. Każdej nocy śpią na innym drzewie. Mandryle barwnolice używają patyków jako narzędzi. Na wolności żyją do 14 lat, w niewoli dłużej.
Społeczność
Tworzą największe znane grupy małp – do 800 osobników. Grupy są stabilne. Samice tworzą rdzeń stada. Samce dołączają do nich tylko w sezonie rozrodczym.
Mandryle znaczą teren zapachem. Czyszczą się nawzajem jako forma kontaktu społecznego.
Rozmnażanie i rozwój
Dominujące samce mandryli (alfa) mają największe szanse na potomstwo. Po zdobyciu pozycji ich ciała się zmieniają – mają większe jądra, intensywniejsze kolory i grubsze boki. Po utracie dominacji te cechy zanikają. Silne samce są bardziej kolorowe i mają dłuższe kły. Hierarchię ustalają głównie za pomocą dźwięków i mimiki, a nie walk.
Gody odbywają się w porze suchej (szczyt: czerwiec–wrzesień). Samice pokazują gotowość do rozrodu przez opuchnięte pośladki i zachowanie. Samce rozpoznają owulację po zapachu. Dominujące samce próbują „pilnować” samic, ale przy dużej liczbie płodnych samic ich kontrola słabnie. Samice wybierają samce o najżywszych kolorach.
Ciąża trwa ok. 175 dni, porody przypadają na porę deszczową (styczeń–marzec). Młode są noszone na brzuchu matki, odstawiane po ok. 230 dniach. Samce opuszczają grupę w wieku 6 lat. Samice dorastają w wieku 7, a samce 10 lat.
Komunikacja mandryli barwnolicych
Mandryle porozumiewają się przez mimikę i postawę. Dominujące osobniki pokazują zęby i unoszą sierść, a słabsze odpowiadają grymasem strachu. Gesty potrafią być nowe – w zoo mandryle nauczyły się np. uderzać się w czoło, by uniknąć kontaktu.
Wydają różne dźwięki: chrząkanie, „pianie”, krzyki, warczenie. Głosy krewnych są podobne, ale nawet obce osobniki mogą brzmieć podobnie, jeśli często się spotykają.
Zagrożenia i ochrona
Mandryl jest gatunkiem narażonym – liczba osobników spadła o ponad 30% w 24 lata. Największe zagrożenia to wycinka lasów i polowania. Najlepsze warunki do przetrwania mają w Gabonie, gdzie są duże obszary leśne i parki narodowe. Istnieje też półdzika populacja w ośrodku badawczym w Franceville.
Relacja z człowiekiem
Mandryle są objęte ochroną – są na liście CITES (zakaz handlu) i chronione przez prawo afrykańskie. W krajach ich występowania istnieją rezerwaty i parki narodowe.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Kawka zwyczajna
- Liściec olbrzymi
- Czy komary są pożyteczne?
- Terizinozaur
- Pustynia Pstra – cmentarzysko skamielin
Źródło
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Mandrill (dostęp: 08.05.2025).
© Źródło zdjęcia głównego: Canva.
