Błotniak stawowy (Circus aeruginosus) to duży drapieżny ptak z rodziny jastrzębiowatych. Występuje w umiarkowanej i subtropikalnej części zachodniej Eurazji oraz w sąsiadujących regionach Afryki. W przeszłości mianem Circus aeruginosus określano kilka blisko spokrewnionych ze sobą gatunków. Obecnie wszystkie one są traktowane jako odrębne gatunki: błotniak wschodni (C. spilonotus), błotniak nowogwinejski (C. spilothorax) występujący we wschodniej Azji i Wallacei, błotniak moczarowy (C. approximans) z Australazji oraz błotniak maskareński (C. maillardi) z wysp zachodniego Oceanu Indyjskiego.
Błotniak stawowy jest często dzielony na dwa podgatunki: szeroko migrującego C. a. aeruginosus, który zamieszkuje większość zasięgu gatunku, oraz osiadłego C. a. harterti, występującego przez cały rok w północno-zachodniej Afryce.
Taksonomia
Błotniak stawowy został formalnie opisany przez szwedzkiego przyrodnika Karola Linneusza w 1758 roku w dziesiątym wydaniu Systema Naturae pod binominalną nazwą Falco aeruginosus. Linneusz określił jego lokalizację jako Europę. W 1761 roku zawęził ją do Szwecji. Obecnie gatunek jest klasyfikowany w rodzaju Circus. Został on wprowadzony przez francuskiego przyrodnika Bernarda Germaina de Lacépède w 1799 roku.
Nazwa rodzajowa Circus pochodzi od starogreckiego słowa kirkos, oznaczającego ptaka drapieżnego. Epitet gatunkowy aeruginosus wywodzi się z łaciny. Oznacza „rdzawy”.
Wyróżnia się dwa podgatunki błotniaka stawowego:
- C. a. aeruginosus (Linnaeus, 1758), który gniazduje w Europie, na Bliskim Wschodzie i w Azji Środkowej. Zimuje w południowej Europie, Afryce i Azji Południowej.
- C. a. harterti (Zedlitz, 1914) podgatunek osiadły w północno-zachodniej Afryce.
Opis błotniaka stawowego
Błotniak stawowy to ptak o smukłej sylwetce, długich skrzydłach i ogonie. Ogon jest stosunkowo wąski i lekko zaokrąglony. Gatunek cechuje wyraźny dymorfizm płciowy. Samica jest nieco większa od samca. Ma charakterystyczne ubarwienie. Jej upierzenie jest głównie ciemnobrązowe. Na wierzchu głowy, gardle oraz przednich brzegach skrzydeł widnieją kremowożółte plamy, przypominające hełm. Posiada także częściowo jasne nadgarstki i jaśniejszą plamę na piersi.
Samiec różni się od samicy bardziej kontrastowym ubarwieniem. Jego grzbiet jest brązowy, a wierzch skrzydeł trójbarwny. Dominują popielatoszare odcienie, czarne końcówki oraz jasna, środkowa smuga widoczna z góry. Ogon jest niebieskawopopielaty. Głowa i pierś mają żółtobiały odcień. Spód ciała jest rdzawobrązowy. Charakterystycznym elementem wyglądu są żółte nogi oraz wyraźna szlara wokół oczu.
Młode osobniki przypominają samicę. Ich głowa jest jednak znacznie ciemniejsza. Jedynym jasnym elementem jest niewielka żółta plamka na potylicy.
Pod względem wielkości błotniak stawowy dorównuje myszołowowi. Ma jednak smuklejszą sylwetkę, węższe skrzydła i dłuższy ogon. Średnie wymiary przedstawiają się następująco:
- długość ciała: 48–56 cm,
- rozpiętość skrzydeł: 100–130 cm,
- długość ogona: samce 21–23,5 cm, samice 22,5–25 cm,
- masa ciała: samce 0,3–0,6 kg, samice 0,5–0,7 kg.
Zasięg występowania i migracje
Błotniak stawowy ma szeroki zasięg lęgowy. Obejmuje on Europę, północno-zachodnią Afrykę, Azję Środkową oraz północne regiony Bliskiego Wschodu. Ptak gniazduje niemal w każdym kraju europejskim. Wyjątek stanowią obszary górskie oraz subarktycznych rejony Skandynawii. W Wielkiej Brytanii jest rzadkim okazem, ale jego populacja stopniowo wzrasta, sięgając już wschodniej Szkocji. Na Bliskim Wschodzie występuje w Turcji, Iraku i Iranie. Na obszarach Azji Środkowej jego zasięg sięga aż do północno-zachodnich Chin, Mongolii oraz regionu jeziora Bajkał na Syberii.
Większość populacji jest wędrowna lub koczownicza. Część ptaków zimuje w cieplejszych regionach południowej i zachodniej Europy. Inne migrują do Sahelu, dorzecza Nilu i Wielkich Jezior Afrykańskich, a także na Półwysep Arabski, subkontynent indyjski i do Mjanmy. Podgatunek C. a. harterti, występujący w Maroku, Algierii i Tunezji, jest osiadły. Pozostaje na tych terenach przez cały rok.
Pojedyncze osobniki zalatują także poza typowy zasięg gatunku. Odnotowano ich obecność m.in. na Islandii, Azorach, w Malezji i na Sumatrze. Pierwszy potencjalny (choć niepotwierdzony) przypadek obserwacji w Ameryce miał miejsce 4 grudnia 1994 roku w rezerwacie Chincoteague National Wildlife Refuge w hrabstwie Accomack w stanie Wirginia. Kolejne potwierdzone obserwacje miały miejsce na Gwadelupie (zima 2002/2003), w rezerwacie Laguna Cartagena National Wildlife Refuge w Portoryko (początek 2004 roku oraz styczeń/luty 2006) oraz na Bermudach (grudzień 2015).
Środowisko życia i zachowanie
Błotniak stawowy, podobnie jak inne błotniaki, jest silnie związany z terenami podmokłymi, szczególnie tymi, gdzie rośnie trzcina pospolita (Phragmites australis). Można go również spotkać na terenach rolniczych i trawiastych, zwłaszcza w pobliżu bagien. W sezonie lęgowym wykazuje wyraźną terytorialność. Zimą nie tworzy tak dużych stad jak inne gatunki błotniaków. Jest to prawdopodobnie związane z preferowanym przez niego siedliskiem. W obszarach stepowych i trawiastych, gdzie zimują pokrewne gatunki, błotniaki często zbierają się w większe grupy, np. wokół miejsc obfitujących w pokarm, takich jak masowe pojawy szarańczy.
W indyjskim parku narodowym Keoladeo w Radżastanie zimą można zaobserwować skupiska nawet 100 osobników błotniaka stawowego. Ptaki nocują wspólnie w wysokich trawach zdominowanych przez Desmostachya bipinnata i Chrysopogon zizanioides.
Błotniak stawowy – zachowanie i ekologia
Lęgi
Okres lęgowy błotniaka stawowego rozpoczyna się w połowie marca lub na początku maja. Samce często tworzą związki poligamiczne. Łączą się z dwiema, a czasem nawet trzema samicami. Choć więzi te zazwyczaj utrzymują się tylko przez jeden sezon lęgowy, zdarza się, że niektóre pary pozostają razem przez kilka lat.
Gniazdo budowane jest na ziemi z patyków, trzcin i traw. Najczęściej znajduje się w szuwarach trzcinowych. Gatunek potrafi również zakładać lęgi na polach uprawnych. Samica składa od trzech do ośmiu jaj. Mają one owalny kształt i białą barwę z niebieskawym lub zielonkawym odcieniem, widocznym tuż po złożeniu. Okres inkubacji trwa od 31 do 38 dni. Pisklęta opuszczają gniazdo po 30–40 dniach.
Pokarm i sposób polowania
Błotniak stawowy poluje w typowy dla błotniaków sposób. Szybuje nisko nad otwartymi terenami, z charakterystycznie uniesionymi skrzydłami w kształcie płytkiego „V” i często zwisającymi nogami. Żywi się drobnymi ssakami, małymi ptakami, owadami, gadami i płazami. Dzięki swojej technice lotu i doskonałemu wzrokowi skutecznie namierza zdobycz wśród trzcinowisk i łąk.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Kulik wielki
- Mandryl barwnolicy – mandryl
- Największa ćma w Polsce – zmierzchnica trupia główka
- Terizinozaur
- Skąd się wzięły szczęki u kręgowców?
Źródło
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Western_marsh_harrier [dostęp: 27.02.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Canva.
