Pangaz, pangazjanodon (Pangasianodon gigas) to jeden z największych znanych gatunków sumów. Należy do rodziny sumowatych (Pangasiidae) w rzędzie sumokształtnych (Siluriformes). Występuje naturalnie w dorzeczu Mekongu w Azji Południowo-Wschodniej oraz w sąsiadujących rejonach Chin. Gatunek znajduje się na skraju wyginięcia. Jest krytycznie zagrożony przede wszystkim na skutek przełowienia oraz utraty siedlisk.
Opis
Pangaz występujący w Mekongu wyróżnia się spośród innych dużych gatunków sumów zamieszkujących tę rzekę jednolitą barwą – od szarej po białą – oraz niemal całkowitym brakiem wąsów czuciowych i zębów. U młodych osobników co prawda obecne są zarówno wąsy, jak i zęby w jamie ustnej, ale z wiekiem cechy te stopniowo zanikają. Gdy ryba osiąga długość 30–50 cm nie ma już po nich śladu.
To jeden z największych słodkowodnych gatunków ryb na świecie. W 2005 roku sum z Mekongu trafił do Księgi Rekordów Guinnessa jako największa słodkowodna ryba, jaką kiedykolwiek złowiono. Może osiągać długość do 3 metrów i masę 150–200 kilogramów już w ciągu zaledwie sześciu lat. Według niektórych źródeł maksymalna waga może sięgać nawet 350 kilogramów. Największy osobnik złowiony w Tajlandii od początku prowadzenia oficjalnych statystyk (od 1981 roku) był samicą mierzącą 2,7 metra i ważącą 293 kilogramy. Ryba ta została złapana w 2005 roku i do czasu połowu słodkowodnej płaszczki olbrzymiej w Kambodży w czerwcu 2022 roku uchodziła za największą w pełni słodkowodną rybę, jaką kiedykolwiek odnotowano (większe jesiotry, takie jak bieługa, są anadromiczne, czyli wędrują między wodami słodkimi a słonymi). Po złowieniu tajscy urzędnicy odpowiedzialni za gospodarkę rybacką pobrali z niej ikrę w ramach programu hodowlanego z zamiarem wypuszczenia ryby z powrotem do rzeki. Niestety, osobnik padł w niewoli i został ostatecznie sprzedany lokalnym mieszkańcom jako żywność.
Zasięg występowanie i siedlisko pangaza
Pangaz z Mekongu jest gatunkiem zagrożonym. Jego ochrona stała się symbolem szerszych działań na rzecz zachowania bioróżnorodności tej rzeki. Organizacje ekologiczne traktują go jako tzw. gatunek parasolowy – wspierający inne organizmy zależne od ekosystemu Mekongu. Mimo trwających obecnie badań wiedza o biologii i zwyczajach tego giganta wciąż pozostaje ograniczona.
W przeszłości naturalny zasięg występowania ryby obejmował niemal całą długość Mekongu. Pagaza spotkać można było od dolnego biegu rzeki w Wietnamie (ponad strefą słonawych wód przypływowych w delcie), aż po północne rubieże prowincji Junnan w Chinach. To prawie 4800 kilometrów ciągłego siedliska. Dziś jednak, w wyniku presji ze strony człowieka – przełowienia, budowy zapór i degradacji środowiska – sum przetrwał jedynie w rozproszonych, izolowanych populacjach w środkowym biegu rzeki.
Ryby gromadzą się na początku pory deszczowej, by odbyć wędrówki tarłowe w górę rzeki. Preferują główny nurt, zwłaszcza tam, gdzie głębokość przekracza 10 metrów. Choć obecność gatunku odnotowano także w kambodżańskiej rzece Tonlé Sap i jeziorze o tej samej nazwie – będącym rezerwatem biosfery UNESCO – w ostatnich latach niemal nie pojawiają się doniesienia o jego obecności w dopływach Mekongu. Wyjątkiem pozostaje incydentalne odkrycie 150-kilogramowego osobnika w rzece Kelantan w Malezji, który – jak się podejrzewa – został tam nielegalnie wypuszczony.
Ekologia
W pierwszym roku życia młode osobniki pagaza odżywiają się głównie zooplanktonem. Znane są także z kanibalizmu. Z czasem ich dieta zmienia się. Stają się roślinożerne. Żywią się wtedy nitkowatymi glonami porastającymi kamienie i inne zanurzone powierzchnie w nurcie rzeki. Prawdopodobnie przypadkowo połykają również larwy i mikroorganizmy porastające podłoże. Dorosłe osobniki nie mają zębów. Oznacza to, że ich dieta musi opierać się na łatwo dostępnych roślinach wodnych i glonach. Potwierdza to badanie, w którym w ich przewodach pokarmowych wykryto zarówno fitoplankton, jak i zooplankton.
Wciąż niewiele wiadomo na temat szlaków migracyjnych tego gatunku. Przypuszcza się, że młode osobniki dorastają w głównym nurcie Mekongu oraz w kambodżańskim jeziorze Tonlé Sap. Następnie migrują setki kilometrów na północ – do tarlisk położonych w Tajlandii. Niestety, tarło w górnym biegu Mekongu i jego dopływach w Kambodży jest nadmiernie eksploatowane. Zagraża to przetrwaniu całych populacji. Sytuację pogarsza coraz częstsze wznoszenie zapór wodnych. Przerywają one naturalne trasy wędrówek, utrudniają dotarcie do miejsc rozrodu i ograniczają przepływ larw. Przełowienie, fragmentacja środowiska, niszczenie tarlisk oraz zamulanie rzek doprowadziły do dramatycznego spadku liczebności tego gatunku.
Pagaz w relacji z człowiekiem…
W tajskiej tradycji pagaz cieszy się szczególnym szacunkiem. Przed jego połowem przestrzega się rytuałów i składa ofiary, by przebłagać duchy rzeki. Ryba ta występuje także w sztuce ludowej wzdłuż całego biegu Mekongu. Świadczy to o jej głęboko zakorzenionej roli kulturowej.
W książce „The Anthropologists’ Cookbook” z 1977 roku Jessica Kuper pisała o ogromnym znaczeniu, jakie ten gatunek miał dla mieszkańców Laosu: „W dawnych czasach ta ogromna ryba, występująca wyłącznie w Mekongu, była dość pospolita, ale w ostatnich latach liczba połowów dramatycznie spadła – do czterdziestu, trzydziestu, dwudziestu rocznie, a być może w 1976 roku nawet mniej. To smutne, bo to ryba szlachetna i tajemnicza, otoczona czcią przez mieszkańców Laosu”.
Dane z początku XXI wieku potwierdzają katastrofalny trend. W 2000 roku złowiono jedenaście okazów, w 2001 roku – siedem, a w 2002 – zaledwie pięć.
Ten krytycznie zagrożony wyginięciem gatunek wciąż pojawia się w stawach przeznaczonych do wędkarstwa sportowego w Tajlandii, Malezji i Wietnamie – obok takich ryb jak sum czerwonoogonowy, sum pospolity czy niszczuk krokodyla. Wędkarze cenią go za imponujące rozmiary i walkę, jaką podejmuje po zacięciu. Niestety, popularyzacja połowów komercyjnych tylko pogłębia presję na przetrwanie dzikich przedstawicieli tego gatunku.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Palczak madagaskarski – palczak – aj-aj
- Owca domowa
- Jakie dinozaury żyły w Polsce?
- Projektowanie ludzi – szansa czy zagrożenie?
- Fenomen mózgu i jego implementacja
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Mekong_giant_catfish [dostęp: 01.08.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: KKPCW. Licencja: CC BY-SA 4.0.
