Kim byli synowie Boży i córki ludzkie?

Biblia nazywa Adama „synem Bożym” (Łk 3,38), a zwrot „synowie Boży” występuje w niej wobec wyznawców Boga (Oz 1,9; J 1,12; Łk 3,38; Ga 3,26). W starożytności synostwo oznaczało bliższą i dalszą relację pokrewieństwa, a także poddanie wobec czyjś autorytet (2Krl 16,7; Koh 12,12)¹. Kim są „synowie Boży” i „córki ludzkie” w tym wersecie: „Ujrzeli synowie Boży, że córki ludzkie były piękne. Wzięli sobie za żony te wszystkie, które sobie upatrzyli” (Rdz 6,2)?

Patriarcha Set

Zabójstwo Abla przerwało jedną z linii życia pochodzących od Adama i Ewy. Po śmierci Abla urodził im się Set, którego imię znaczyło: „Zastępca” oraz „Fundament”². Ewa powiedziała: „Bóg dał mi innego potomka, zamiast Abla, którego zabił Kain” (Rdz 4,25). Set stał się fundamentem ludu Bożego na ziemi i synem obietnicy, gdyż Jezus Chrystus wywodził się od niego (Łk 3,38).

Słowa Ewy nawiązywały do Abla, a także do obietnicy Bożej, że potomek niewiasty będzie Mesjaszem, który wybawi świat z grzechów (Rdz 3,15). W tym proroctwie Bóg zapowiedział też, że między potomstwem węża i niewiasty będzie nieprzyjaźń. Przejawiła się ona w zabójstwie Abla przez Kaina, a kontynuacją duchowego boju między ludem Bożym a poddanymi szatana były losy potomków Seta i Kaina³.

Adam po zbrodni Kaina wyznaczył Seta na władcę ziemi⁴. Set był bardzo zacnym człowiekiem⁵. Żył w posłuszeństwie i miłości do Boga. W takim duchu wychował swoje dzieci, dlatego jego potomków zwano „synami Bożymi”⁶. Nazywano ich także „synami wielkich” czyli patriarchów⁷, a nawet „aniołami Bożymi”, ponieważ mieli potężne sylwetki i dobrą naturę, niczym aniołowie”⁸. To mogło się przyczynić do identyfikacji „synów Bożych” z aniołami⁹.

Starożytny biblista Efrem Syryjczyk wyjaśnił, że Mojżesz w Księdze Rodzaju „nazywał synami Bożymi synów Seta, którzy podobnie jak Set byli sprawiedliwym ‘ludem Bożym’”¹⁰. Nie tylko Efrem odniósł biblijny zwrot „synowie Boży” do Setytów¹¹, ale także starożytni tłumacze Biblii hebrajskiej na grecki: Akwila i Symmach¹². Filon Aleksandryjski potwierdził, że Mojżesz używał zwrotu „synowie Boży” wobec „ludzi pełnych dobroci i doskonałości”¹³.

Podział na „synów Bożych” i „córki ludzkie” w Księdze Rodzaju miał duchowy charakter¹⁴. Bóg zawsze ostrzegał ludzi nawróconych przed związkami z nienawróconymi. Na przykład, powiedział: „Nie będziesz z nimi zawierał małżeństw. Swojej córki nie oddasz jego synowi, a jego córki nie weźmiesz dla swojego syna, gdyż odciągnęłaby ode mnie twojego syna i oni służyliby innym bogom” (Pwt 7,3-4 BW). Apostoł Paweł radził to samo: „Nie wprzęgajcie się w nierówne jarzmo z niewierzącymi” (2Kor 6,14 UBG).

„Synowie Boży” byli nawróconymi potomkami Seta, którzy wyglądali i prowadzili się niczym aniołowie¹⁵. Natomiast „córki ludzkie” należały do potomków Kaina, którzy prowadzili cielesne życie. O tym podziale świadczą w Księdze Rodzaju dwie osobne genealogie: Seta i Kaina (Rdz 4,17-25; 5,1-32).

Po tych genealogiach następuje rozdział o związkach „synów Bożych” z „córkami ludzkimi” (Rdz 6,2), które przyczyniły się do potopu (Rdz 6,5-7). Jak wyjaśnił biblista Wayne Grudem: „Synowie Boży (Rdz 6,2) są sprawiedliwymi w naśladowaniu charakteru swojego niebiańskiego Ojca, zaś córki ludzkie są bezbożnymi żonami, które poślubiali”¹⁶. Tak jak grzech Ewy, a za jej sprawą Adama, kosztował ich oboje utratę życia wiecznego, tak upadek synów Bożych za sprawą córek Kaina pociągnął upadek całego świata przedpotopowego.

Wayne Gruden użył dużej litery w zwrocie „synowie Boży” (Rdz 6,2), podobny zapis występuje w głównych angielskich i polskich tłumaczeniach Biblii. Zasady gramatyki i szacunek wymagają zapisu dużą literą przymiotnika dzierżawczego od słowa „Bóg”, gdy odnosi się do Boga. Zapis „synowie Boży” (Rdz 6,2) odnosi się do synów należących do Boga, w odróżnieniu od jakichś mitologicznych istot, w przypadku których miałaby sens pisownia małą literą. Potomkowie Seta byli „synami Bożymi” jako wyznawcy Boga, którzy żyli w przymierzu z Nim. Z tych samych względów używa się dużej litery w zwrotach „syn Boży” i „synowie Boży”, które odnoszą się do Adama oraz do wyznawców Boga (Łk 3,38; Ga 3,26).

Miasta Kainitów

Kain po zabiciu Abla osiedlił się w krainie Nod (Rdz 4,16). Wziął za żonę swoją siostrę (Rdz 5,4). Według tradycji rodzice przeznaczyli dla niego bliźniaczą siostrę Abla, który miał ożenić się z bliźniaczą siostrą Kaina, ale temu ostatniemu bardziej podobała się jego własna bliźniacza siostra Luluwa (Lebuda), ponieważ była piękna, dlatego Kain zabił Abla, aby mieć ją za żonę¹⁷.

Biblia wymienia z imienia trzech synów Adama i Ewy, ale informuje, że mieli także innych „synów i córki” (Rdz 5,7). Józef Flawiusz podał, że Ewa urodziła 56 dzieci, w tym 33 synów i 23 córki¹⁸. Pierwsze małżeństwa zawierali między sobą bracia i siostry. Nie miało to ujemnych skutków dla ich potomstwa, ponieważ wtedy jeszcze nie było problemu z mutacjami genetycznymi. Bóg zakazał takich związków dopiero w czasach Mojżesza (Kpł 18,11-17), gdy liczba mutacji genetycznych była już tak duża, że mogły się z nich rodzić dzieci z defektami.

Słowa, że Kain odszedł „sprzed oblicza Pana” (Rdz 4,16) oznaczały odejście od Boga, czym dał zły przykład swoim potomkom¹⁹. Na tym polegała „droga Kaina” (Jud 1), że odrzucił Bożą drogę zbawienia przez Mesjasza na rzecz własnej drogi, opartej na ego i zmysłowości. Jego potomków zwano „nasieniem ludzkim”, gdyż byli cielesnymi ludźmi. Jak wyjaśnił jeden z antycznych pisarzy: „Potomkowie Kaina są zwani nasieniem ludzkim, ponieważ nie było w nich niczego z Boga”²⁰. Zwroty „mieszkańcy ziemi” i „córki ludzkie” oznaczały ludzi nieposłusznych Bogu, niezależnie od ich płci (Rdz 6,2; Iz 24,5; Ap 3,10; 6,10; 8,13; 13:8; 17,8).

Bóg zapowiedział Kainowi, że będzie wiódł życie nomada (Rdz 4,12). Jakby w buncie wobec tej zapowiedzi, Kain „osiedlił się” w krainie Nod (Rdz 4,16), gdzie zbudował miasto. Nazwał je imieniem swojego najstarszego syna Henocha (Rdz 4,17). Skoro można było założyć miasto za życia jego syna, to znaczy, że populacja ludzka musiała na to pozwalać. Czy było to możliwe już w trzecim pokoleniu?

Biblia wymienia z imienia trzech synów Adama i Ewy, ale informuje, że mieli oni „synów i córki” (Rdz 5,7). Józef Flawiusz podał, że według tradycji Adam i Ewa spłodzili w sumie 56 dzieci, w tym 33 synów i 23 córki²¹. Wydaje się to prawdopodobne, zważywszy na ich długie życie. Jeszcze w naszych czasach zdarzają się liczne rodziny. Na przykład Walentyna Wasiljewa z Rosji urodziła 69 dzieci. Mariam Nabatanzi z Ugandy dała życie 44 dzieciom. Po 20 dzieci urodziły: Elena Szytszkina i Walentyna Chromych z Rosji, a także Georgiana Văcaru z Rumunii.

Wówczas ludzie żyli dziesięć razy dłużej niż obecnie, dlatego każda rodzina mogła mieć więcej niż 50 dzieci. Przyjmijmy jednak hipotetycznie, że tylko Adam i Ewa mieli 56 dzieci, natomiast kolejne pary już tylko po 36 dzieci. Z tego wyliczenia wychodzi, że w drugim pokoleniu, czyli Kaina i Seta, żyło na ziemi około 1000 osób, natomiast w trzecim pokoleniu, czyli ich synów, ponad 20 000 ludzi. Nawet jeśli potomkowie Kaina stanowili tylko kilkaset z nich, to wystarczyło, aby założyć miasto.

O trendzie budowy miast przez potomków Kaina świadczy imię jego wnuka Irada, które pochodziło od rzeczownika „miasto” (hebr. ir)²². Gromadząc się w miastach, Kainici postępowali wbrew zaleceniu Boga, aby nie tworzyć dużych aglomeracji (Rdz 1,28; 9,1). W miastach koncentruje się władza, a także zasoby, co pociąga za sobą korupcję i upadek moralności. Biblia ilustruje to wielokrotnie, zwłaszcza na przykładzie Sodomy i Gomory (Rdz 19,4-9). Mimo to Kain tworzył miasta, a po potopie robił to Nimrod, który miał podobnego ducha, ponieważ w aglomeracjach można było łatwiej scentralizować władzę i kontrolować ludzi (Rdz 10,10-11).

O najstarszym synu Kaina, którego imię nosiło pierwsze miasto (Rdz 4,17), niewiele wiadomo, ale ponieważ wówczas imiona miały związek z charakterem lub przeznaczeniem nosiciela, dlatego warto zbadać jego znaczenie. Imię Henoch (hebr. Ḥănōḵ) zawiera rdzeń, który tworzy słowa: „szkolenie” (hebr. ḥinnuḵ), a także „nauczyciel”, „instruktor” (hebr. meḥanneḵ). To sugeruje, że miasto Kaina stanowiło centrum szkolenia i nauczania, między innymi religii. Przekazy sumeryjskie w Eridu Genesis świadczą, że przedpotopowe miasta były centrami kultu²³. Odkrycia archeologiczne w najstarszych miastach sumeryjskich, takich jak Ur czy Eridu, dowodzą, że tak samo było w miastach założonych po potopie przez Nimroda (Rdz 10,10)²⁴.

Budowa miasta wymaga znajomości matematyki, architektury, astronomii, geodezji, inżynierii hydraulicznej i sanitarnej, a także budownictwa. Taka zaawansowana wiedza i technologia musiała istnieć przed potopem²⁵. Świadczą o niej najwspanialsze budowle megalityczne, włącznie z piramidami w Gizie i Stonehenge, które powstały po potopie, jeszcze za życia Noego i jego synów. Po ich śmierci już nic tak wspaniałego nie powstało, aż do czasów współczesnych, gdyż wykorzystana tam wiedza i technologia sprzed potopu poszła w zapomnienie.

Najstarsze miasta powstały za życia Noego. Miasta w Sumerze i Dolinie Indusu należały do najbardziej zaawansowanych w dziejach, co sugeruje, że cywilizacja sprzed potopu była przynajmniej tak samo rozwinięta. Dla przykładu, hinduskie miasta Harappa i Mohendżo Daro posiadały system wodociągowy i kanalizacyjny²⁶. W domach były łazienki z bieżącą wodą i toaletą²⁷. Z domów prowadziły rury z terakoty do ścieków pod ulicami, które wykonano z precyzyjnie ułożonych cegieł, wyposażonych we włazy, co umożliwiało ich inspekcje i czyszczenie²⁸. Woda pochodziła z akweduktów, zbiorników deszczówki oraz studni²⁹. W samym Mohendżo Daro było 700 studni, które gwarantowały czystą wodę dla każdego³⁰. W mieście liczącym niecałe 40 000 mieszkańców było siedem razy więcej studni z wodą niż w połowie XIX wieku w Londynie, który liczył około 2,5 mln ludzi!

Podobne zaawansowane rozwiązania sanitarne istniały w miastach sumeryjskich³¹. Ponadto w tym gorącym klimacie domy miały naturalne systemy klimatyzacji, które wykorzystywały przepływ powietrza, parowanie wody i masę termiczną, co pozwalało obniżyć temperaturę w ich wnętrzach o 11-15°C, bez używania elektryczności³². Z kolei w Knossos na Krecie w celu klimatyzacji budowano we wnętrzu budynku szyb, który wyciągał gorące powietrze w górę, a zasysał chłodne z najniższej kondygnacji. Ponadto pod podłogami biegły rury z terakoty, w których płynęła zimna woda ze źródła, znacznie schładzając wnętrze mieszkalne.

Pałac w Knossos na Krecie jest przykładem genialnej inżynierii z końca III tysiąclecia p.n.e.³³. Ten kilkupiętrowy kompleks zajmował 5 akrów powierzchni i mieścił ponad 1000 pokoi, rozmieszczonych wraz z dziedzińcami w taki sposób, że światło słoneczne docierało do wszystkich komnat. Wyposażony był w sieć rur terakotowych, która rozprowadzała świeżą wodę i deszczówkę, a także odprowadzała ścieki. W apartamentach mieszkalnych były łazienki, a w nich wygodne toalety, wyposażone w spłuczki, gdyż połączone z nimi rurami były zbiorniki z deszczówką, zaś ścieki spływały do systemu kanalizacyjnego. Łazienki w komnatach królewskich były wyposażone w terakotowe miednice do mycia stóp i wanny, do których była doprowadzona bieżąca woda. Dla porównania, mieszkańcy Europy jeszcze w połowie XIX wieku wylewali nieczystości na ulice swoich miast, po wodę chodzili setki metrów i mieli wychodek na dworze, a ponieważ miasta były bez kanalizacji, wychodek musiał być manualnie opróżniany.

Zdumiewające wynalazki, jakie zastosowano w najstarszych miastach w Sumerze czy Dolinie Indusu, zaczęły zanikać po kilkuset latach, czyli po okresie korespondującym z życiem Noego i jego synów. Dlaczego zamiast progresu, nastąpił regres i degeneracja? Biblia dostarcza logicznej odpowiedzi. Zaawansowana wiedza i technologia pochodziła sprzed potopu. Po kilkuset latach, gdy umarł Noe i jego synowie, zaczęła ona zanikać, co koresponduje ze schyłkiem epoki, w której ludzie potrafili wznosić gigantyczne budowle megalityczne, a także miasta wyposażone w zaawansowane systemy kanalizacyjne i klimatyczne.

Genealogia rodu Kaina

Genealogia Kaina wymienia sześciu patriarchów: Kain, Henoch, Irad, Mechujeal, Metuszael, Lamech (Rdz 4,17-18). Z tego wynika, że Setyci nie wiązali się z Kainitami, aż do generacji Lamecha, która była szósta. Wówczas, według tradycji, zaczęli zawierać związki z córkami Kainitów (Rdz 6,2)³⁴. W genealogii Kaina nie ma niczego dobrego. Lamech był jeszcze gorszy niż Kain, bo do zbrodni dodał wielożeństwo (Rdz 4,23).

Według tradycji Lamech zabił Kaina³⁵. Wybrał się na polowanie, mimo że oślepł. Prowadził go chłopak, który widząc w zaroślach ruch, pomógł mu wycelować w to miejsce, nie wiedząc, że kryje się tam Kain. Lamech wypuścił strzałę i go zabił³⁶. Obecność Kaina w zaroślach, niczym dzikiego zwierzęcia, sugeruje, że choć zbudował miasto dla syna i jego potomków, to sam prowadził życie „tułacza i wędrowcy”, jak to zapowiedział Bóg (Rdz 4,12).

Lamech miał dwie żony, do których powiedział: „Ado i Syllo, słuchajcie głosu mojego! Wy, żony Lamecha, nadstawcie ucha na słowo moje! Męża gotów jestem zabić, jeśli mnie zrani, a chłopca, jeśli mi zrobi siniec” (Rdz 4,23 BW). Z jego słów emanuje nieludzka mściwość, która zdradza zdziczenie Kainitów, a to, że Lamech chwalił się zbrodniczą postawą, świadczy, że budziła ona szacunek wśród nich³⁷.

W genealogiach Księgi Rodzaju imiona kobiet są rzadkością. W genealogii Kaina wymieniono trzy. Ich imiona mają związek z pięknością, co sugeruje upodobanie do tego, co zewnętrzne. Imię Ady, żony Lamecha znaczyło: piękna „Ozdoba” (hebr. adah), która przyciąga oczy swoim blaskiem³⁸. Imię Sylli zawierało aluzję do głosu, który powodował mrowienie, czy też do wibrującego instrumentu³⁹. Jej córka miała na imię Naama, co znaczyło: „powabna”, „piękna” (Rdz 4,22)⁴⁰. Naama była bardzo atrakcyjna, czym zwróciła uwagę Setytów⁴¹. Jak powiada żydowska tradycja: „była kobietą nadzwyczajnej piękności, za którą uganiali się synowie olbrzymów [Setytów]. To o niej powiedziano w Piśmie: synowie Boży wypatrywali córek ludzkich”⁴².

Imię Naamy wiązano także z hebrajskim zwrotem „przyjemna melodia” (hebr. ne’imah) i „przyjemne dźwięki” (hebr. min’emet), ponieważ miała niezwykły talent muzyczny, który być może odziedziczyła po swojej matce. Nie używała go jednak dla samej rozrywki, lecz aby poddać umysły słuchaczy pod wpływ demonicznych mocy i skłonić ich do idolatrii⁴³. Co znamienne, według kananejskich mitów spółgłoski jej imienia występowały w imieniu muzykanta (ugar. N’m), który śpiewał i grał przed pogańskim bogiem Baalem⁴⁴. W żydowskiej tradycji Baala uważano za „Księcia demonów” (Mt 12,24)⁴⁵.

Partnerką Baala była Asztarte, którą Kananejczycy czcili jako boginię seksualności i wojny. Asztarte nosiła przydomek Naama⁴⁶, gdyż była piękna i zmysłowa, a zarazem niemoralna, dlatego uchodziła za „boską nierządnicę”⁴⁷. Asztarte przy pomocy czarów wprowadzała ludzi w bałwochwalstwo. Podczas rytuałów jej poświęconych, kapłanki i czciciele tańczyli w takt rytmicznej i melodyjnej muzyki, co wprowadzało ich w stan ekstazy religijnej i prowadziło do nierządu⁴⁸. Możliwe, że Naama była pierwowzorem dla Asztarte, gdyż starożytni mieli zwyczaj, aby deifikować znane postacie sprzed potopu.

Według tradycji Naama zajmowała się okultyzmem, zwłaszcza wróżbiarstwem i astrologią⁴⁹. Swoim czarującym głosem i mistrzowską grą na instrumentach potrafiła wprowadzić słuchaczy w stan podobny do hipnozy, w którym ich umysły były otwarte na demoniczny wpływ⁵⁰. Jej muzyka pobudzała do religijnej ekstazy i rozbudzała seksualne podniecenie, a ponieważ swoje pieśni dedykowała pogańskim idolom, toteż pod pozorem religijności odwodziła ludzi od prawdziwego Boga⁵¹.

Córka Lamecha używała tamburynów, bębnów, sistrum (grzechotki) oraz cytry, które wykonali dla niej jej bracia: Jubal i Tubalkain. Pierwszy był mistrzem w tworzeniu instrumentów (Rdz 4,21), a drugi wyrobów z metalu (Rdz 4,22). Biblia nie potępia wynalazków Kainitów, które same w sobie nie były złe, ale stawały się takimi, gdyż Jubal i Tubalkain dedykowali je demonom, dzięki czemu muzyce ich siostry towarzyszyła diabelska moc⁵², podobnie jak amuletom, które wyrabiała⁵³.

Tubalkain „wykuwał wszelkie narzędzia z miedzi i żelaza” (Rdz 4,22 BW), a także broń, która służyła zabijaniu⁵⁴. Uchodził za mistrza kowala, a także posiadał głęboką wiedzę ezoteryczną. Z tych względów jest do dziś w poszanowaniu u masonów⁵⁵. Niektórzy badacze uważali rzymskiego Wulkana za deifikowanego Tubalkaina⁵⁶. Obaj byli mistrzami kuźni, którzy nauczyli ludzi kowalstwa, a także produkowali broń dla mocarzy. Ich imiona są podobne, jeśli pominiemy przedrostek „Tu” i weźmiemy pod uwagę, że samogłosek w piśmie hebrajskim nie zapisywano, zaś zgłoski „b” i „w” są zamienne⁵⁷.

Według tradycji Azazel, za którym krył się szatan⁵⁸, przeszkolił synów Kaina w rzemiośle wojennym, a ich córki w sztuce upiększania ciała: „nauczył ludzi wyrabiać miecze, sztylety, tarcze i pancerze i pokazał im metale i sposób ich obróbki oraz bransolety i ozdoby, używanie malowideł, upiększanie brwi, używanie wszelkiego rodzaju kosztownych kamieni i wszelkich barwników. I zapanowała wielka niegodziwość i wielki nierząd”⁵⁹. Diabeł pokazał im też jak produkować wódkę⁶⁰.

Kainici porzucili Boga dla kultu natury, a zwłaszcza słońca. Uprawiali różne formy okultyzmu, co przyciągało demony⁶¹. Zamiast zawierzyć los Stwórcy, próbowali kontrolować przyszłość swoją i innych przez astrologię i czary⁶². Ich kontakty z upadłymi aniołami owocowały wzrostem pijaństwa, idolatrii, zbrodni i nierządu. Kainici praktykowali nie tylko wielożeństwo (Rdz 4,23), ale wymieniali się żonami i brali udział w orgiach⁶³. Zdarzało się, że mężczyzna brał matkę i jej córkę za żony⁶⁴, a niektórzy uprawiali homoseksualizm i zoofilię⁶⁵.

W związku z tym, że Kainici gwałcili przykazania Boże, nie cieszyli się błogosławieństwem Boga, tak jak Setyci. Z czasem ziemia przynosiła im coraz mniejsze plony, jak Bóg przepowiedział Kainowi (Rdz 4,12). Ich potomstwo było niższej postury niż ród Seta, a rodziły im się przeważnie córki⁶⁶. To może wyjaśniać, dlaczego Biblia mówi o „córkach ludzkich” w kontekście związków z „synami Bożymi” (Rdz 6,2).

Kainitki ignorowały nakaz Boga: „rozradzajcie się i rozmnażajcie się, i napełniajcie ziemię” (Rdz 1,28 BW). Zamiast tego, stosowały zioła i leki powodujące bezpłodność, aby unikać ciąży, a przez to dłużej zachować atrakcyjną figurę⁶⁷. Według tradycji Lamech miał dwie żony, gdyż jedna miała płodzić dzieci i je wychowywać, a druga po urodzeniu dwójki dzieci zażywała środki na bezpłodność i ubierała się jak nierządnica, aby zaspokajać jego potrzeby seksualne⁶⁸.

Jako pierwsza w rodzinie Lamecha figuruje Ada, matka Jabala i Jubala, której imię oznaczało kobietę, która zwraca na siebie uwagę blaskiem, niczym piękna ozdoba (Rdz 4,19-21). Na drugim miejscu figuruje Sylla, matka Naamy i Tubalkaina (Rdz 4,22), której imię pochodzi od „cienia”, co sugeruje, że była w cieniu pierwszej, w ukryciu domowego ogniska⁶⁹. Jej imię mogło mieć związek także z brzmieniem wibrującego instrumentu, takiego jak cytra, co sugeruje, że posiadała dźwięczny głos⁷⁰.

Z pozabiblijnych tradycji wynika, że populacja Kainitów malała na skutek stosowania środków antykoncepcyjnych przez wiele kobiet, a także dlatego, że rodziły im się głównie dziewczynki⁷¹. W rezultacie na każdego mężczyznę przypadało kilka kobiet. Jak podaje źródło przypisywane Efremowi Syryjczykowi: „Rozpusta panowała wśród córek Kaina, a kilka kobiet bezwstydnie uganiało się za jednym mężczyzną”⁷².

Ten problem mógł mieć związek z małżeństwem Kaina z jego własną siostrą bliźniaczką, co z biologicznego punktu widzenia stworzyło ekstremalne „wąskie gardło” genetyczne, którego skutkiem mogła być cecha recesyjna lub mutacja związana z chromosomem Y w rodzie Kaina, powodująca, że męskie embriony były mniej zdolne do przeżycia. Według tradycji na linii Kaina ciążyła klątwa za to, że unicestwił jedną z męskich linii Adama, dlatego jego ród został ograniczony w zdolności płodzenia męskich potomków.

Setyci

Set był oddany Bogu, podobnie jak Adam, który zrodził Seta „na podobieństwo swoje, na obraz swój” (Rdz 5,3 BW)⁷³. Jego potomkowie okazywali posłuszeństwo przykazaniom Bożym⁷⁴. Setyci spędzali wiele czasu na modlitwie, często pościli, a dzień rozpoczynali wczesnym rankiem nabożeństwem, które odbywało się na zboczach góry Eden przed bramą do raju⁷⁵. Biblia mówi w kontekście narodzin Enosza, syna Seta: „Wtedy zaczęto wzywać imienia Pana” (Rdz 4,26 BW), co zapewne oznaczało, że rodzina Seta otwarcie odprawiała nabożeństwa ku czci Boga.

Tradycja podaje, że Set i jego potomkowie posiadali głęboką wiedzę o Bożych prawdach, a także znajomość astronomii⁷⁶. Wiedli oni wstrzemięźliwe i proste życie, bez zbytków i luksusów. Nie zabijali zwierząt, lecz stosowali jarską dietę, jaką Bóg zalecił pierwszej parze w raju (Rdz 1,29)⁷⁷. Nie tworzyli dużych aglomeracji, tak jak Kainici (Rdz 4,17)⁷⁸. Kiedy Kainici zajęli doliny, Setyci wycofali się na wyżyny przylegające do rajskiej góry Eden⁷⁹.

Pozabiblijne źródła opisują potomków Seta jako szczęśliwych, niewinnych, wolnych od stresu, lęku, zawiści i zwierzęcych żądz, a ich mowę jako czystą i pozbawioną wulgaryzmów⁸⁰. Bóg im błogosławił, dlatego mieli wszystkiego pod dostatkiem, byli zdrowi, a po Adamie i Secie odziedziczyli potężne sylwetki i łagodne usposobienie⁸¹. Z wyglądu i charakteru kojarzyli się z aniołami Bożymi⁸².

Henoch

Z linii Seta wywodziło się wielu mężów Bożych, w tym słynny Henoch, który był synem Jareda i ojcem Metuszelacha (Rdz 5,21). Jego imię znaczyło „poświęcony”, „zadedykowany”⁸³. Oznaczało ono także kogoś „wtajemniczonego”, kto jest „nauczycielem” (hebr. meḥanneḵ). Henoch „chodził z Bogiem” (Rdz 5,24), co oznaczało życie w bliskiej społeczności z Bogiem⁸⁴. Z ust Adama poznał dzieje upadku ludzkości i zapowiedź Mesjasza (Rdz 3,15). Bóg objawił mu, że świat zostanie zniszczony z powodu rosnącej nieprawości. Henoch bolał nad tym i przestrzegał ludzi przed nadchodzącym sądem Bożym (Hbr 11,5; Jud 14).

Henoch był astronomem i potrafił objaśnić trajektorię gwiazd⁸⁵. Przy pomocy gwiazdozbiorów uczył ludzi Bożego planu zbawienia. Na przykład gwiazdozbiór Panny zapowiadał dziewicę, która urodzi Mesjasza, a konstelacja Smoka nad biegunem ziemskim reprezentowała władcę tego świata – szatana. Z kolei gwiazdozbiór Oriona zapowiadał bohaterskiego Mesjasza, który zmiażdży głowę węża, a ten ukąsi Go w piętę (Rdz 3,16).

Prorok Henoch zachęcał ludzi do wierności wobec boskich praw, a po śmierci Adama przypominał Setytom o jego przestrodze, aby trzymali się z dala od Kainitów i ich grzesznych obyczajów⁸⁶. Bóg objawił mu nadejście Mesjasza, a także ostateczne wyniszczenie niezbożnych. Jego proroctwo zacytował Juda w Nowym Testamencie: „Oto przyszedł Pan z tysiącami swoich świętych, aby dokonać sądu nad wszystkimi i ukarać wszystkich bezbożników za wszystkie ich bezbożne uczynki, których się dopuścili, i za wszystkie bezecne słowa, jakie wypowiedzieli przeciwko niemu bezbożni grzesznicy” (Jud 1,14-15 BW).

Na ogół przyjmuje się, że źródłem powyższego cytatu jest Pierwsza Księga Enocha (1,9)⁸⁷, ale tak może nie być, co zaraz wyjaśnię. Nawet jednak, gdyby tak było, to nie czyni Pierwszej Księgi Enocha natchnioną, ponieważ pisarze nowotestamentowi nieraz cytowali prawdy pochodzące z różnych źródeł, nawet od pogańskich autorów, choć nie mieli ich za natchnionych. Na przykład, apostoł Paweł zacytował filozofa Aratusa (Dz 17,28), a także poetów Epimenidesa (Dz 17,28; Tt 1,12) i Menandera (1Kor 15,33).

Przede wszystkim Juda nie cytował z Pierwszej Księgi Enocha, lecz proroka Enocha. Najprawdopodobniej autorzy obu pism mieli wspólne źródło, którym było proroctwo Henocha, zachowane przez Noego i znane potomkom Hebera. Świadczą o tym różnice między wersją z Listu Judy (Jud 14-15), a najstarszą wersją aramejską Pierwszej Księgi Enocha (1,9), odkrytą w Qumran (4Q201, 4Q204). Na przykład, dodano do zwrotu „przyszedł Pan z tysiącami swoich świętych” słowo „aniołów”. Łatwo się domyślić, że autor Księgi Enocha zasugerował się tekstem z Tory (Pwt 33,2), do którego w greckiej Septuagincie dodano słowo „aniołowie”, którego w Biblii hebrajskiej nie ma. Juda, który znał chrześcijańską eschatologię, rozumiał, że w tej wizji Henocha nie chodziło o przyjście Mesjasza z aniołami, lecz ze zbawionymi na ziemię (Ps 37; Mt 5,5) w niebiańskim mieście, którego oczekiwał Abraham (Hbr 11,10), a opisał je apostoł Jan (Ap 21,9-27).

Księga Rodzaju mówi: „Henoch przeżył trzysta sześćdziesiąt pięć lat. Henoch chodził z Bogiem, a potem nie było go, gdyż zabrał go Bóg” (Rdz 5,23-24 BW), co znaczy, że nie zaznał śmierci⁸⁸. Jak podaje Nowy Testament: „Przez wiarę zabrany został Henoch, aby nie oglądał śmierci, i nie znaleziono go, gdyż zabrał go Bóg” (Hbr 11,5 BW). Bóg zabrał go w ciele do ogrodu Eden w trzecim niebie (2Kor 12,2; Ap 4,2-6)⁸⁹. Jego dzieło kontynuowali na ziemi: syn Metuszelach, wnuk Lamech i prawnuk Noe (Rdz 5,21-32)⁹⁰.

Pamięć o Henochu przetrwała nie tylko u Żydów. W mezopotamskiej tradycji jego echem był zapewne Utu-abzu, wspomniany w Eposie o Gilgameszu⁹¹. Między nim a Henochem było kilka podobieństw. Henoch był siódmym w linii Adama (Rdz 5,18-24), zaś Utu-abzu siódmym z przedpotopowych mędrców, zwanych Apkallu⁹². Bóg objawił Henochowi tajemnice przyszłości, podobnie jak Utu-abzu poznał „wielkie tajemnice”⁹³. Henoch był jedynym z patriarchów, który nie doznał śmierci (Rdz 5,24; Hbr 11,5), zaś Utu-abzu jedynym z Apkallu, który „wstąpił do nieba”⁹⁴.

Frygijczycy wierzyli, że przed potopem żył na ziemi przez około 300 lat pobożny król Annakos, który modlił się za ludźmi, aby odwrócić czekający ich los, i płakał, że świat zginie w wodach potopu z powodu ich grzechów, stąd powiedzenie: „płakać jak Annakos”⁹⁵. Aztekowie wspominali pradawnego proroka o imieniu Huemac, które kojarzy się z Henochem. Huemac żył przed potopem, otrzymał boskie tajemnice, uczył ludzi moralności i pobożności, po czym w zaawansowanym wieku zniknął, przechodząc do duchowej sfery przez portal zwany grotą Cincalco⁹⁶.

Upadek synów Bożych

Lamech rozumiał, że ród Kaina jest skazany na wyginięcie, gdyż kobiet u nich przybywało, a mężczyzn było coraz mniej⁹⁷. Zarządził, aby Kainitki uwiodły Setytów⁹⁸. Polecił ich matkom przygotować dziewczyny do tego zadania⁹⁹. Pomysł spodobał się matronom, bo wśród Kainitów było mało kandydatów na mężów¹⁰⁰.

Problem był w tym, że Setyci trzymali się z dala na wyżynach przy ogrodzie Eden¹⁰¹. Wierni zaleceniu Adama i Seta nie chcieli mieszać się z Kainitami¹⁰². Lamech kalkulował jednak, że córki Kaina mogą coś wskórać, ponieważ działo się to już po śmierci Adama i Seta, w drugiej połowie życia patriarchy Jareda, dziadka Metuszelacha (Rdz 5,18-21)¹⁰³.

W swój plan zaangażował całą rodzinę. Naama pokazała dziewczynom, jak przy pomocy zmysłowej muzyki i tańca zwabić potomków Seta¹⁰⁴. Tubalkain wykonał ozdoby, które przyciągały wzrok mężczyzn i dodawały kobietom uroku¹⁰⁵. Jubal wynalazł instrumenty, których dźwięki potrafiły dosięgnąć wyżyn, a także skomponował zmysłowe utwory, aby przywołać demony, które napełnią muzykantki swoją mocą¹⁰⁶.

Lamech polecił ładnym dziewczynom rozbić obóz u podnóża wyżyn, na których mieszkali sprawiedliwi z rodu Seta¹⁰⁷. Miały one wystąpić skąpo ubrane, za to obficie upiększone kosmetykami i biżuterią, a także zabrać ze sobą instrumenty wynalezione przez Jubala oraz te, których używała Naama, aby pobudzić słuchaczy do duchowego i fizycznego nierządu¹⁰⁸.

Głośna muzyka, odgłosy zabaw i dziewczęcego śmiechu dochodziły z doliny na wyżyny zamieszkałe przez Setytów¹⁰⁹. Wielu chciało pójść, aby zobaczyć z bliska, co tam się dzieje. Patriarcha Jared próbował im to wyperswadować, odwołując się do przestróg Adama i Seta¹¹⁰. Większość go posłuchała, ale setka mężów ruszyła w dół, aby się zabawić¹¹¹.

U stóp góry zobaczyli dziewczęta, które śpiewały, grały i tańczyły niemal nago, nie okazując żadnego wstydu¹¹². Zmysłowa muzyka spotęgowała efekt ozdób i roznegliżowanych ciał córek Kaina. Jak mówi Biblia: „Ujrzeli synowie Boży, że córki ludzkie były piękne” (Rdz 6,2 BW). Dziewczyny wzięły ich w ramiona, czy to z wyrachowania, gwoli misji zleconej im przez patriarchę Lamecha, czy może dlatego, że Setyci byli roślejsi i silniejsi od Kainitów¹¹³.

Do nich dołączali kolejni potomkowie Seta, których dziewczyny zapraszały na biesiady i zabawy do swoich miast¹¹⁴. Kainitki opanowały sztukę uwodzenia mężczyzn. Wiedziały, jak przyciągnąć ich wzrok i wzbudzić pożądanie skąpym ubiorem, ozdobami, kosmetykami, tańcem i muzyką¹¹⁵. Setyci padali łatwym łupem ich uroku, bo nie byli przyzwyczajeni do takich widów, jako że niewiasty w ich domach ubierały się skromnie, nie stosując ozdób ani kosmetyków¹¹⁶.

Setyci brali udział w zabawach, ucztach i wyścigach organizowanych przez Lamecha¹¹⁷. Jego syn Jabal, który był „praojcem mieszkających w namiotach i przy trzodach” (Rdz 4,20 BW), dostarczał na uczty przedniego mięsa, z którego Kainitki przyrządzały smakowite dania i podawały Setytom zakrapiane alkoholem¹¹⁸. Setyci nie zaznali dotąd smaku mięsa ani alkoholu¹¹⁹. Ich spożycie wywołało u nich zwierzęcą żądzę. Pod jej wpływem dopuścili się nierządu. Ci, którzy weszli na „drogę Kaina” (Jud 11), już nie wracali na wyżyny swoich ojców¹²⁰.

Podobna sytuacja miała miejsce w czasach Jozuego, gdy midiański król Balak pragnął wygubić Izraelitów, zanim wejdą do Ziemi Obiecanej i podbiją jego kraj. Wiedział, że w boju ich nie pokona z powodu opieki Bożej, jaką się cieszyli, dlatego przekupił proroka Balaama, aby ich przeklął. To się Balaamowi nie udało, ale nie chcąc utracić nagrody, jaką mu przyobiecał Balak, dał mu podstępną radę, jak może pokonać Izraelitów. Zalecił, aby ładne Midianitki rozbiły obóz w pobliżu i zaprosiły ich na rzeźne ofiary, które były pretekstem dla święta ku czci ich bożków. Tych, którzy skorzystali z zaproszenia, oczarowały biżuterią, zmysłową muzyką, tańcami, mięsiwem i alkoholem¹²¹. W rezultacie dopuścili się oni nierządu fizycznego i duchowego, co ich oddaliło od Boga i pozbawiło Jego ochrony, dlatego zginęli (Lb 25,2-3; 31,16)¹²².

Setyci ulegli chuciom i związali się z Kainitkami, mimo braku dłuższej znajomości i narzeczeństwa. Wskazał na to subtelnie autor Księgi Rodzaju, gdyż intymne obcowanie Adama i Ewy (Rdz 4,1.17) opisał czasownikiem „poznać” (hebr. jada), który oznaczał głęboką znajomość i jedność na płaszczyźnie fizycznej, emocjonalnej i duchowej. Natomiast w przypadku związków „synów Bożych” z „córkami ludzkimi” (Rz 6,4) użył innego słowa „obcować” (hebr. jawou), które oznaczało akt kopulacji bez głębszej znajomości i intymności¹²³.

Tak zaczął się proces wymieszania Kainitów z Setytami, który nastąpił po śmierci Adama i Seta, za życia patriarchów Jareda i Metuszelacha (Rdz 5,18-21)¹²⁴. Jak powiada tradycja: „Niestety w czasach Metuszelacha, po śmierci Adama, linia Seta uległa zepsuciu podobnemu jak u Kainitów. Obie linie wymieszały się z sobą, co zaowocowało wielorakimi bezbożnymi czynami, gdyż Kainitki wciągnęły mężów w ezoteryczną wiedzę i okultystyczne praktyki, które pochodziły od demonów¹²⁵. Z ich małżeństw rodzili się Nefilim, których grzechy ściągnęły na świat potop”¹²⁶.

Według pozabiblijnych źródeł, gdy umarł Jared, który żył 962 lata (Rdz 5,20), już tylko garstka potomków Seta pozostała przy ogrodzie Eden, w tym Metuszelach, Lamech i Noe¹²⁷. Pozostali zamieszkali z Kainitkami. Możliwe, że także krewni Noego poszli „drogą Kaina” (Jud 11). Noe, według aramejskiego tekstu odkrytego w Qumran, miał nie tylko trzech synów, ale także córki: „Wówczas wziąłem żony dla mych synów spośród córek mego brata i dałem me córki synom mego brata, zgodnie z wiecznym prawem”¹²⁸. Tym bratem Noego był według tradycji Eliakim¹²⁹. Biblia nie wymienia go ani jego synów, ani córek Noego, które wzięli za żony, co zapewne oznacza, że zginęli w czasie potopu.

Lamech liczył, że gdy pośle córki Kaina, aby uwiodły Setytów, to uratuje swój ród, ale przeliczył się. Genealogia Kainitów kończy się na jego dzieciach (Rdz 4,17-18). Nie wymienia ona dzieci jego trzech synów i córki Naamy (Rdz 4,22-23). To pokazuje, że plan Lamecha, aby uratować ród Kaina kosztem rodu Seta, doprowadził do wyniszczenia Kainitów.

Nefilim, którzy byli „potomkami Setytów i córek Kaina” – jak napisał Efrem Syryjczyk¹³⁰ – sprowadzili koniec na Kainitów i Setytów, wyjąwszy rodzinę sprawiedliwego Noego, którą chronił Bóg (Rdz 6,8). Odziedziczyli po ojcach potężną sylwetkę Seta, a po matkach niemoralność i zbrodniczość Kaina¹³¹. Opanowali rzemiosło wojenne i technologię broni Kainitów i nie mieli sobie równych w boju¹³². Oni byli mocarzami, „którzy z dawien dawna byli sławni” (Rdz 6,4 BW), a ich sława brała się z podbojów i przelewu krwi.

Tak to na ogół rozumieli wybitni wczesnochrześcijańscy egzegeci¹³³. Po wymieszaniu potomków Seta z pokoleniem Kaina ludzkość pogrążyła się w nikczemności. Bóg stworzył wszystko „bardzo dobrym” (Rdz 1,31), ale teraz nie tylko czyny ludzi, ale także ich myśli i intencje były „ustawicznie złe” (Rdz 6,5 BW). To musiało sprowadzić wyrok Boży, bo inaczej cała ludzkość byłaby stracona, włącznie z rodziną sprawiedliwego Noego i przyszłymi pokoleniami, które miały się z niego narodzić.

Polecamy również poniższe artykuły:

• Nefilim: czy na ziemi żyli giganci?
• Co wiedziały starożytne cywilizacje? – cz. 3: Pochodzenie
• Prehistoryczny handel nie dla prymitywnych

Przypisy

1. J. Lemański, Księga Rodzaju, t. 1, Częstochowa: Edycja Świętego Pawła, 2013, s. 337.
2. M. G. Easton, The Illustrated Bible Dictionary, s.v. „Seth”, New York: T. Nelson & Sons, 1897, s. 623; U. M. D. Cassuto, A Commentary on the Book of Genesis, t. 1, Jerusalem: The Magnes Press, 1986, s. 245; J. Lemański, Księga Rodzaju, t. 1, op. cit., s. 307.
3. J. Lemański, Księga Rodzaju, t. 1, op. cit., s. 308.
4. Księga Jaskini Skarbów, 9, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, London: Aziloth Books, 2018, s. 42.
5. J. Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, 1, 2:3, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Rytm, 2001.
6. Księga Jaskini Skarbów, 9, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 43.
7. Ephrem, Hymns on the Nativity, 1; Nisibeene Hymns, 1:4; Targum Pseudo-Jonatana, 6:2, cyt. w: J. P. Lewis, A Study of the Interpretation of Noah and the Flood in Jewish and Christian Literature, Leiden: Brill, 1968, s. 95.
8. Clementina (Clementinian Recognitions), 1:25 (Patrologia Greaca, 1:1223).
9. Pierwsza Księga Enocha, 6:1-2; 7:1. Pierwsza Księga Henocha, 6:1; Księga Jubileuszy, 5:1, 10:1-7; Dokument Damasceński 2:17; Kodeks Aleksandryjski, 6:2 (gr. aggeloi); Filon Aleksandryjski, De Gigantibus, 2:358, 6; J. Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, 1, 3:1, op. cit.
10. Ephrem, Commentary on Genesis, 6, 3:1, w: E. G. Matthews, J. P. Amar Jr. (tłum.), St. Ephrem: The Syrian: Selected Prose Works, Washington: Catholic University of America Press, 1994, s. 134-135.
11. Ephrem, Paradise 1:11; Nativity 1:46; Księga Jaskini Skarbów, 14, 19, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 55-56, 63.
12. D. A. Skelton, Angels among us? The Watchers myth and angelology in Ephrem’s Commentary on Genesis and the Ethiopic tradition, „Journal for the Study of the Pseudepigrapha”, 2019, 29/1, s. 12-27; Sekstus Juliusz Afrykańczyk, Chronographiai, 3:2, w: A. Roberts, J. Donaldson (red.), Ante-Nicene Fathers, t. 6, Peabody: Hendrickson Publishers, 2004, s. 131; Iszodad z Merw, Komentarz do Starego Testamentu. Genesis, w: A. Klijn, Seth in Jewish, Christian and Gnostic Literature, Leiden: Brill, 1997, s. 76.
13. Filon Aleksandryjski, Questiones et Solutiones in Genesin, 1:92.
14. E. G. White, Patriarchs and Prophets, Nampa: Pacific Press Publishing Association, 1958, s. 81.
15. Clementina (Clementinian Recognitions), 1:25 (Patrologia Greaca, 1:1223); Druga Księga Adama i Ewy, 8.
16. W. Grudem, Systematic Theology, Grand Rapids: Zondervan, 1994, s. 414.
17. Testament Adama, 3:5; Druga Księga Adama i Ewy, 74:6-8; 75.
18. J. Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, 1, 2:3, op. cit.
19. W. Chrostowski, Ogród Eden, Warszawa: Vocatio, 1996, s. 118.
20. Sekstus Juliusz Afrykańczyk, Chronographiai, 3:2, w: A. Roberts, J. Donaldson (red.), Ante-Nicene Fathers, t. 6, op. cit.
21. J. Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, 1, 2:3, op. cit.
22. J. Lemański, Księga Rodzaju, t. 1, op. cit., s. 298.
23. Eridu Genesis, I, 1-12, 13-16; II, 80-100, w: T. Jackobsen, The Eridu Genesis, „Journal of Biblical Literature”, 100/4, 1981, s. 513-529.
24. J. Oates, Ur and Eridu, the Prehistory, „Iraq”, 22, 1960, s. 32-50.
25. Midrasz Aggada do Księgi Rodzaju 4:17; L. Ginzberg, The Legends of the Jews, t. 1, Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 1998, s. 115.
26. G. L. Possehl, The Indus Civilization: A Contemporary Perspective, Walnut Creek: AltaMira Press, 2002, s. 99-105.
27. Ch. Follett, Centers of Progress, Pt. 3: Mohenjo-Daro (Sanitation), 21.05.2020, w: https://humanprogress.org/centers-of-progress-pt-3-mohenjo-daro-2/ [dostęp: 07.05.2026].
28. G. L. Possehl, The Indus Civilization…, op. cit., s. 101-102.
29. M. Jansen, Water Supply and Sewage Disposal at Mohenjo-Daro, „World Archaeology”, 21/2, 1989, s. 177-192.
30. J. M. Kenoyer, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization, Oxford: Oxford University Press, 1998, s. 59-62.
31. A. N. Angelakis, Hydro-technologies in the Minoan Era, „Water Science & Technology: Water Supply”, 17/4, 2013, s. 1106-1120; A. N. Angelakis, Minoan and Etruscan Hydro-Technologies, „Water Science & Technology: Water Supply”, 5/3, 2013, s. 972-997.
32. M. N. Bahadori, Passive Cooling Systems in Iranian Architecture, „Scientific American”, 238/2, 1972, s. 144-154; F. Jomehzadeh (red.), A review on windcatcher for passive cooling and natural ventilation in buildings, „Renewable and Sustainable Energy Reviews”, 70, 2017, s. 336-356; S. Roaf, The Windcatchers of Yazd, PhD Thesis, Oxford Polytechnic, 1982.
33. A. N. Angelakis, Hydro-technologies in the Minoan Era, „Water Science & Technology: Water Supply”, 17/4, 2013, s. 1106-1120.
34. Księga Jaskini Skarbów, 13, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 51; Druga Księga Adama i Ewy, 20:35; 21:4.
35. Dydym Aleksandryjski, Komentarz do Księgi Rodzaju, 4.
36. Księga Jaskini Skarbów, 10, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 44-45; Midrasz Tanhuma, Bereszit, 11; M. J. B. Gorion, Żydowskie legendy biblijne, 2:21, Katowice: KOS, 2009, s. 75.
37. U. M. D. Cassuto, A Commentary on the Book of Genesis, t. 1, op. cit., s. 244.
38. Ibid., s. 234.
39. J. Lemański, Księga Rodzaju, t. 1, op. cit., s. 305.
40. U. M. D. Cassuto, A Commentary on the Book of Genesis, t. 1, op. cit., s. 238; F. D. Nichol (red.), SDA Bible Commentary, t. 1, Hagerstown: Review and Herald Publishing Association, 1978, s. 243; M. G. Easton, The Illustrated Bible Dictionary, s.v. „Naamah”, op. cit., s. 476.
41. Midrasz Rabba do Księgi Rodzaju, 23:3; Midrash ha-Gadol do Księgi Rodzaju, 4:22.
42. M. J. B. Gorion, Żydowskie legendy biblijne, 2:21, op. cit., s. 76.
43. Targum Pseudo-Jonathan do Księgi Rodzaju, 4:22; Midrasz Rabba do Księgi Rodzaju, 23:3.
44. KTU (Keilalphabetische Texte aus Ugarit), 1.3 I:18-22, w: M. S. Smith, W. T. Pitard, The Ugaritic Baal Cycle: Volume II. Introduction with Text, Translation and Commentary, Leiden: Brill, 2009, s. 110; U. M. D. Cassuto, A Commentary on the Book of Genesis, t. 1, op. cit., s. 238.
45. Testament Solomona, 6:1-2, 26:1-7.
46. J. Gabriel, Die Kainitengenealogie, w: G. Darshan, Stories of Origins in the Bible and Ancient Mediterranean Literature, Cambridge: Cambridge University Press, 2023, s. 418-419; J. Lemański, Księga Rodzaju, t. 1, op. cit., s. 304-305.
47. P. L. Day, Jewish Women’s Archive, 28.06.2012, s.v. „Astarte: Bible”, w: https://jwa.org/encyclopedia/article/astarte-bible [dostęp: 07.05.2026]; Gregorio del Olmo Lete, Canaanite Religion According to the Liturgical Texts of Ugarit, Bethesda: CDL Press, 2014, s. 82-88, 202.
48. The Song to Astarte, na tabliczce z Ras Ibn Hani (98/02), w: A. Caubet, Musical Practices and Instruments in Late Bronze Age Ugarit (Syria), w: J. Goodnick Westenholz, Y. Maurey, E. Seroussi (red.), Music in Antiquity: The Near East and the Mediterranean, Boston: De Gruyter Oldenbourg, 2014, s. 172-184; KTU (Keilalphabetische Texte aus Ugarit), 4.168, 4, w: M. Dietrich, O. Loretz, J. Sanmartín, The Cuneiform Alphabetic Texts: From Ugarit, Ras Ibn Hani and Other Places (KTU/CAT), Münster: Ugarit-Verlag, 2013, s. 412.
49. Zohar, Bereszit, 1:9b; 1:55a.
50. Targum Pseudo-Jonathan do Księgi Rodzaju, 4:22; Zohar, Bereszit, 1:55a; Księga Jaskini Skarbów, 11-12, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 49.
51. Midrasz Rabba do Księgi Rodzaju, 23:3; Księga Jaskini Skarbów, 12, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 49; Zohar, Bereszit, 1:55a; Targum Pseudo-Jonathan do Księgi Rodzaju, 4:22.
52. Księga Adama, 2:20; Księga Jaskini Skarbów, 12, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 49-50
53. Zohar, Bereszit, 1:55a.
54. M. J. B. Gorion, Żydowskie legendy biblijne, 2:21, op. cit., s. 76.
55. E. Mullins, The Curse of Canaan: A Demonology of History, Staunton:Revelation Books, 1987, s. 37.
56. G. J. Vossius, De theologia gentili et physiologia christiana; sive De origine ac progressu idololatriae, Amsterdam 1641, s. 72-75.
57. J. Gill, An Exposition of the Old Testament, t. 1, London 1748, s. 40.
58. K. van der Toorn, B. Becking, P. W. van del Horst (red.), Dictionary of Deities and Demons in the Bible, s.v. „Azazel”, Grand Rapids: Eerdmans, 1999, s. 128.
59. Pierwsza Księga Enocha, 8:1-2.
60. Księga Adama, 2:20; Druga Księga Adama i Ewy, 20:5;
61. Księga Jaszara, 2:4-5; Midrasz Rabba do Księgi Rodzaju, 23; Pierwsza Księga Henocha, 7:1; Pierwsza Księga Enocha, 7:1.
62. Tacjan Syryjczyk, Mowy do Greków, 9; Midrasz Rabba do Księgi Rodzaju, 26:5; Zohar, Bereszit, 56a; Ben Gurion, Sagen der Juden, 1:119.
63. Druga Księga Adama i Ewy, 17:38-41.
64. Midrasz Rabba do Księgi Rodzaju, 26:4-5; Pirke de Rabbi Eliezer, 22; Leviticus Rabba, 18:3; 23:9; Sifra Acharei Mot, Parashat, 9:8, cyt. w: K. Johnson, Ancient Post-Flood History, 2010, s. 35.
65. Ibid.
66. Iszodad z Merw, Komentarz do Starego Testamentu. Genesis, cyt. w: A. Klijn, Seth in Jewish, Christian and Gnostic Literature, op. cit., s. 76; Ephrem, Commentary on Genesis, 4:23; Druga Księga Adama i Ewy, 20:17-20.
67. Midrasz Rabba do Księgi Rodzaju, 30:2; L. Ginzberg, The Legends of the Jews, t. 1, op. cit., s. 117; Księga Jaszera 2:20-22.
68. Midrasz Tanhuma, Bereszit, 11; Midrasz Rabba do Księgi Rodzaju, 23:3.
69. U. M. D. Cassuto, A Commentary on the Book of Genesis, t. 1, op. cit., s. 234.
70. J. Lemański, Księga Rodzaju, t. 1, op. cit., s. 302.
71. Ephrem, Commentary on Genesis, 4:23; Zohar, 1:37a; Midrasz Tanhuma, Bereszit, 11; Midrasz Rabba do Księgi Rodzaju, 23:3.
72. Księga Jaskini Skarbów, 12, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 49.
73. L. Ginzberg, The Legends of the Jews, t. 1, op. cit., s. 121.
74. Ibid.
75. Druga Księga Adama i Ewy, 4:10-13; L. Ginzberg, The Legends of the Jews, t. 1, op. cit., s. 121.
76. J. Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, 1, 2:3, op. cit.
77. Talmud, Sanhedryn, 59b; Midrasz Rabba do Księgi Rodzaju, 34:13; Ireneusz z Lionu, Wykład nauki apostolskiej, 22; Tertulian, De anima, 38; Ephrem, De Jejunio, 4; L. Ginzberg, The Legends of the Jews, t. 1, op. cit., s. 71.
78. Księga Jaskini Skarbów, 9, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 42-43; Druga Księga Adama i Ewy, 20:17-20; Ephrem, Commentary on Genesis, 6, 5:1; Ephrem, Paradise, 1:10-11; L. Ginzberg, The Legends of the Jews, t. 1, op. cit., s. 152.
79. Księga Jaskini Skarbów, 6; 8; 14, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 36-37; 41, 56; Księga Adama i Ewy, 2:20; Księga Pszczoły, 18, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 44-45; L. Ginzberg, The Legends of the Jews, t. 1, s. 152. Księga Jaskini Skarbów, 6, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 36-37.
80. Ibid., 4:12.
81. Ephrem, Commentary on Genesis, 6, 5:1, w: E. G. Matthews, J. P. Amar Jr. (tłum.), St. Ephrem: The Syrian: Selected Prose Works, op. cit., s. 134-135; Ephrem, Paradise, 1:10-11; D. A. Skelton, Angels among us?…, op. cit.; M. Alehegne, The Ethiopian Commentary on the Book of Genesis: Critical Edition and Translation, Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 2011, s. 98, 434.
82. Druga Księga Adama i Ewy, 2:11.
83. M. Görg, B. Lang (red.), Neues Bibel-Lexikon, t. 2, s.v. „Henoch”, Zürich: Benziger, 1991-2001, s. 117; J. Lemański, Księga Rodzaju, t. 1, op. cit., s. 298.
84. J. Lemański, Księga Rodzaju, t. 1, op. cit., s. 327.
85. Księga Jubileuszy, 4:17-18; A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 44.
86. Księga Jaskini Skarbów, 12, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 50.
87. Pierwsza Księga Enocha, 1:9.
88. Midrasz Rabba do Księgi Rodzaju, 25:1; Targum Onkelosa, Rdz 5:24; U. M. D. Cassuto, A Commentary on the Book of Genesis, t. 1, op. cit., s. 284.
89. Księga Jubileuszy, 4:23; Księga Syracha, 44:16; Pierwsza Księga Enocha, 87:3; Druga Księga Enocha, 8:1-6; Midrasz Rabba do Księgi Rodzaju, 25:1.
90. Talmud, Sanhedrin 108a; Midrasz Rabba do Księgi Koheleta, 9:15.
91. Epos o Gilgameszu, 1:19.
92. The Uruk List of Kings and Sages, w: W. W. Hallo, K. Lawson Younger, The Context of Scripture, t. 1: Canonical Compositions from the Biblical World, Leiden: Brill, 1997, s. 254-265.
93. W. G. Lambert, Babylonian Wisdom Literature, Oxford: Clarendon Press, 1960, s. 110-113.
94. Tabliczka III z Bīt Mēseri, w: H. Kvanvig, Primeval History: Babylonian, Biblical, and Enochic: An Intertextual Reading, Leiden: Brill, 2011, s. 111; J. Lemański, Księga Rodzaju, t. 1, op. cit., s. 328; W. G. Lambert, Babylonian Wisdom Literature, op. cit., s. 111.
95. Zenobius, Proverbia, 6:10; Stephanus Byzantinus, Ethnica, s.v. „Iconium”, cyt. w: A. M. Kempiński, Encyklopedia mitologii ludów indoeropejskich, s.v. „Nannakos”, Warszawa: Iskry, 2001, s. 305.
96. F. A. Filby, The Flood Reconsidered, Grand Rapids: Zondervan, 1970, s. 51; The Anales de Cuauhtitlán (Codex Chimalpopoca), 68-75; F. de Alva Ixtlilxochitl, History of the Chichimeca Nation, 1:2-3, Norman: University of Oklahoma Press, 2019.
97. Ephrem, Commentary on Genesis, 4:23; Zohar, 1:37a; Midrasz Tanhuma, Bereszit, 11; Midrasz Rabba do Księgi Rodzaju, 23:3.
98. Druga Księga Adama i Ewy, 19-20; Ephrem, Commentary on Genesis, 4:23;
99. Ibid.
100. Zohar, Bereszit, 1:37a; Ephrem, Commentary on Genesis, 4:23; Midrasz Tanhuma, Bereszit, 11; Midrasz Rabba do Księgi Rodzaju, 23:3.
101. Ephrem, Commentary on Genesis, 4:23.
102. Księga Jaskini Skarbów, 8, 12 w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 42, 50; Druga Księga Adama i Ewy, 2:8-12; Ephrem, Commentary on Genesis, 6, 5:1; Ephrem, Paradise, 1:10-11; J. Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, 1, 3:1, op. cit.
103. Księga Jaskini Skarbów, 11, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 47; Druga Księga Adama i Ewy, 20:35; 21:4.
104. Targum Pseudo-Jonathan do Księgi Rodzaju, 4:22; Księga Jaskini Skarbów, 11-12, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 49; Druga Księga Adama i Ewy, 19-20.
105. Iszodad z Merw, Komentarz do Starego Testamentu. Genesis, w: A. Klijn, Seth in Jewish, Christian and Gnostic Literature, op. cit., s. 75.
106. Księga Jaskini Skarbów, 12, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 49.
107. M. J. B. Gorion, Żydowskie legendy biblijne, 2:21, op. cit., s. 76; Księga Jaskini Skarbów, 12, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 49-50.
108. Druga Księga Adama i Ewy, 19-20; Zohar, Bereszit, 1:55a; Targum Pseudo-Jonathan do Księgi Rodzaju, 4:22.
109. Księga Jaskini Skarbów, 12, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 49-50.
110. Ibid.
111. Druga Księga Adama i Ewy, 20:17-20; Księga Adama, 2:20.
112. Księga Jaskini Skarbów, 13, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 50.
113. Midrasz Rabba do Księgi Rodzaju, 23:3; Ephrem, Commentary on Genesis, 4:23; Księga Jaskini Skarbów, 13, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 50; Augustyn z Hippony, De civitate Dei, 15:23
114. Druga Księga Adama i Ewy, 20:17-20.
115. Pirke de Rabbi Eliezer, 22; Targum Pseudo-Jonatana, Genesis, 6:2, cyt. w: J. P. Lewis, A Study of the Interpretation of Noah and the Flood in Jewish and Christian Literature, op. cit., s. 95; Ireneusz z Lyonu,  Wykład nauki apostolskiej, w: St. Irenaeus, „The Demonstration of the Apostolic Preaching”, tłum. J. A. Robinson, New York: The Macmillan Co., 1920, s. 85-90.
116. Pirke de Rabbi Eliezer, 22; Targum Pseudo-Jonatana, 6:2, cyt. w: J. P. Lewis, A Study of the Interpretation of Noah and the Flood in Jewish and Christian Literature, op. cit., s. 95; L. Ginzberg, The Legends of the Jews, t. 1, op. cit., s. 151.
117. Druga Księga Adama i Ewy, 20:17-20.
118. Ephrem, Commentary on Genesis, 4, 3:2-3.
119. Talmud, Sanhedryn, 59b; Midrasz Rabba do Księgi Rodzaju, 34:13; Ireneusz z Lionu, Wykład nauki apostolskiej, 22; Tertulian, De anima, 38; Ephrem, De Jejunio, 4; L. Ginzberg, The Legends of the Jews, t. 1, op. cit., s. 71.
120. Księga Jaskini Skarbów, 13, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 50; Księga Adama, 20:20, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 50; L. Ginzberg, The Legends of the Jews, t. 1, op. cit., s. 152.
121. J. Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, 4, 6:6-9, op. cit.; L. Ginzberg, The Legends of the Jews, t. 3, Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 1998, s. 382.
122. A. J. Palla, Exodus z Egiptu do Ziemi Obiecanej, Warszawa: Bogulandia, 2022, s. 227-232.
123. J. D. Currid, Genesis, t. 1, Leyland: Evangelical Press, 2015, s. 179.
124. Księga Jaskini Skarbów, 13, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 51; Druga Księga Adama i Ewy, 20:35; 21:4.
125. Pierwsza Księga Enocha, 7:1.
126. The Chronicles of Jerahmeel, 24:10-12; L. Ginzberg, The Legends of the Jews, t. 1, op. cit., s. 152.
127. Księga Jaskini Skarbów, 13-14, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 50, 53.
128. Apokryficzna Księga Rodzaju (1QapGen), 6:8, w: P. Muchowski, Rękopisy znad Morza Martwego, Kraków: The Enigma Press, 1996, s. 13.
129. Księga Jubileuszy, 7:14-16.
130. Ephrem, Commentary on Genesis, 6, 5:2-6:1.
131. Midrasz Rabba do Księgi Rodzaju, 23:3; Ephrem, Commentary on Genesis, 4:23; Księga Jaskini Skarbów, 13, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 50; Augustyn z Hippony, De civitate Dei, 15:23.
132. Pierwsza Księga Enocha, 8:1-2.
133. Juliusz Afrykańczyk, Chronographiai (Kronika), frag. 2 (do Rdz 6:2); Efrem Syryjczyk, In Genesim Commentarium (Komentarz do Księgi Rodzaju), 6.3 (do Rdz 6:1–4); Jan Chryzostom, Homiliae in Genesin (Homilie na Księgę Rodzaju), Homilia 22:2-3 (do Rdz 6:2); Augustyn z Hippony, De Civitate Dei (O Państwie Bożym), 15:22-23 (do Rdz 6:1-4); Cyryl Aleksandryjski, Contra Julianum (Przeciw Julianowi), 9 (do Rdz 6:2–4); Teodoret z Cyru, Quaestiones in Octateuchum: In Genesim (Zagadnienia dotyczące Oktateuchu: O Księdze Rodzaju), 47 (do Rdz 6:2).

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.