Pamiętasz, jak byłeś małym dzieckiem i fascynowałeś się dinozaurami? A może masz już swoje lata i wciąż budzą w Tobie podziw? To zupełnie normalne – dinozaury od dekad rozpalają wyobraźnię zarówno najmłodszych, jak i dorosłych. Wcale nie pomaga fakt, że wokół nich wciąż krąży mnóstwo teorii oraz zagadek.
Jedni twierdzą, że żyły miliony lat temu, inni – że całkiem niedawno, bo jeszcze przed opisanym w Biblii potopem. Są też tacy, którzy uważają, że niektóre gatunki przetrwały aż do dziś, tylko… nie mają już warunków, by osiągać swoje dawne gigantyczne rozmiary. Niezależnie od tego, którą wersję uznajesz za prawdziwą lub prawdopodobną, jedno jest pewne – warto wiedzieć, czy dinozaury chodziły również po ziemiach dzisiejszej Polski. Bo wbrew pozorom te „przeogromne” gady nie są zarezerwowane wyłącznie dla terenów Azji i Ameryki.
Dinozaur w Polsce
U wielu osób myśl o dinozaurach automatycznie prowadzi do Stanów Zjednoczonych, Kanady, Argentyny czy Chin. To tam bowiem znajduje się największą ilość ich kości lub śladów odcisków łap. A jednak również nasza, pozornie zwyczajna Polska, kryje ślady tych imponujących stworzeń. Co ciekawe, nie są to wyłącznie fragmenty kości i zębów, ale też świetnie zachowane odciski łap całej grupy dinozaurów. Dzięki temu można w jakimś stopniu odtworzyć ich dawne życie.
Zacznijmy od Gór Świętokrzyskich – miejsca, które dla miłośników paleontologii jest niczym niegdyś gorączka złota na Alasce dla poszukiwaczy skarbów1. To właśnie tu, w licznych warstwach skalnych i osadach, odnaleziono tropy pozostawione przez różne gatunki dinozaurów. Czym to tłumaczyć? Przede wszystkim dynamiczną erozją. Ziemia, w wyniku działania wiatru, wody i zmian klimatycznych, regularnie odsłania kolejne warstwy skał. A razem z nimi to, co było ukryte wewnątrz . Wśród tych tropów znalazły się odciski wielkich drapieżników, które przypominały allozaury. To potężni dwunożni łowcy z ostrymi pazurami i zębami2. Jednak to nie wszystko – swoje ślady zostawiły tu też stworzenia podobne do stegozaurów oraz ogromnych roślinożerców z grupy zauropodów3.
Nieopodal Radomia, a dokładniej w miejscowości Iłża, odnaleziono jedne z ciekawszych tropów, które można przypisać do grupy allozaurów4. Co ciekawe, w tej okolicy odkryto również kości drapieżników morskich zwanych pliozaurami5.
Jednak nie tylko tropy oraz kości są dowodem na obecność dinozaurów w Polsce. W Krasiejowie na Opolszczyźnie odkryto coś równie interesującego. Są to liczne szczątki stworzeń nazwanych przez naukowców silezaurami6. Te średniej wielkości roślinożerne zwierzęta poruszały się na czterech kończynach, a ich szczątki odkryto w większej liczbie. Sugeruje to, że mogły żyć w stadach. W jednym ze stanowisk znaleziono aż kilkanaście osobników7. Większość paleontologów uznaje jednak, że silezaury nie są typowymi dinozaurami, a grupą bliską z nią spokrewnioną. Jak to często bywa w paleontologii, nie wszyscy się z tym zgadzają. Niektórzy badacze widzą w silezaurach wczesnych krewnych dinozaurów ptasiomiednicznych. Granica między „dinozaurem” a „prawie dinozaurem” bywa zaskakująco cienka.
Innym głośnym odkryciem z ostatnich lat był tzw. smok wawelski – znaleziono go w Lisowicach na Śląsku. Długość jego ciała sięgała około 5–6 metrów8. Smok wawelski wydawał się początkowo podobny do tyranozaura, ale dokładniejsze badania wykazały, że jego cechy są inne, więc może być przedstawicielem innej linii drapieżników9. Niemniej pojawiają się głosy mówiące o tym, że znaleziony gad należy jednak do dinozaurów. No cóż… Jak już wspomnieliśmy wcześniej, w paleontologii nie wszystko jest pewne na 100%.
Jeśli chodzi o inne znaleziska – lista jest naprawdę długa. W różnych miejscowościach w Polsce odnaleziono pojedyncze kości, fragmenty zębów czy odciski stóp. Pozwalają one paleontologom łączyć je z takimi grupami jak Coelophysidae, Ceratosauria czy Herrerasauridae – czyli drapieżnymi dinozaurami poruszającymi się na dwóch nogach10. W Porębie, Zawierciu, Skarszynach czy nawet w Sołtykowie odkrywano kości udowe, miednice, zęby, paliczki, a nawet całe kręgi.
Bałtów to kolejny punkt na mapie dinozaurów. Tam pod tzw. Czarcią Stopką odnaleziono malutki trop należący prawdopodobnie do przedstawiciela rodzaju kompsognat – niewielkiego, ale szybkiego drapieżnego dinozaura11. W tym samym rejonie, a dokładniej w Błązin, odnaleziono również ślady m.in. rodzaju Brontopodus (karłowaty zauropod) oraz Megalosauripus, który należał do dużego mięsożercy z grupy allozaurów12. Okazuje się więc, że to, co dziś jest spokojnym regionem turystycznym, kiedyś mogło być żywym terenem pełnym gigantycznych, groźnych gadów.
W skałach z Gromadzic koło Ostrowca Świętokrzyskiego znaleziono natomiast tropy rodziny Moyenisauropus, które najpewniej pozostawiły zwierzęta spokrewnione z scelidozaurami13.
Succinodonem putzeri – skamieniałość, która przestała być dinozaurem
Warto też wspomnieć o ciekawej i dość pouczającej historii związanej z tzw. rzekomym dinozaurem Succinodonem putzeri. Przez wiele lat skamieniałość szczęki uznawano za dinozaura roślinożernego, zauropoda z rodziny tytanozaura14. Znaleziony w okolicach Bochotnicy w przełomie Wisły fragment został w 1941 roku opisany przez niemieckiego paleontologa Friedricha von Huene. Przez cztery dekady Succinodon uchodził wręcz za jedyną znaną skamieniałość dinozaura z Polski.
Tymczasem w 1981 roku dwie polskie paleontolożki, Krystyna Pożaryska i Halina Pugaczewska, dokładnie przyjrzały się tej „szczęce”, wykazując, że to wcale nie kość, ale… skamieniałe drewno. Co więcej, widoczne na nim struktury, które wcześniej brano za otwory po zębach czy kanały nerwowe, okazały się śladami po działalności małży morskich z rodziny świdrakowatych (a konkretnie rodzaju Kuphus). Najprawdopodobniej był to po prostu kawałek drewna podziurawionego przez morskie mięczaki, który z czasem skamieniał.
Inne znane kontrowersje związane z odkryciami kości
Historia Succinodona to w gruncie rzeczy ani pierwszy, ani ostatni przypadek błędnie zinterpretowanej skamieniałości. W paleontologii takie pomyłki zdarzały się wielokrotnie. Czasem z powodu nadmiernego entuzjazmu, innym razem z braku wystarczającego materiału, a niekiedy z powodu chęci zyskania rozgłosu.
Jednym z najbardziej znanych przykładów takiej sytuacji był tzw. Człowiek z Piltdown – rzekome „ogniwo pośrednie” między małpą a człowiekiem15. Co gorsza, przez dekady uchodził on za przełomowe odkrycie. Dopiero później okazało się, że cała skamieniałość była celowo sfabrykowana. Co zrobiono? Połączono czaszkę współczesnego człowieka z żuchwą orangutana i zabarwiono ją, by wyglądała na starą. Fałszerstwo wyszło na jaw dopiero w latach 50. XX wieku. Nie był to wprawdzie dinozaur, ale sytuacja ta pokazuje, jakie oszustwa zdarzają się w paleontologii.
Innym słynnym przypadkiem, który odbił się szerokim echem w świecie nauki, był Archaeoraptor. Skamieniałość zaprezentowana w 1999 roku jako „brakujące ogniwo między dinozaurami a ptakami”16. Odkrycie zostało entuzjastycznie opisane na łamach „National Geographic”, mimo że już przed publikacją pojawiały się głosy sceptyczne co do jego autentyczności. I słusznie. Wkrótce okazało się bowiem, że cała skamielina złożona była z kilku różnych zwierząt. Czaszka i górna część ciała należały do pradawnego ptaka zwanego Janornis, ogon do małego pierzastego dinozaura z grupy dromeozaurów – Microraptora, a stopy i nogi do zupełnie innego, niezidentyfikowanego jeszcze zwierzęcia.
Brontozaur – dinozaur który istniał, zniknął i powstał na nowo
Na liście naukowych pomyłek znalazło się też miejsce dla historii Brontozaura – dinozaura, który przez ponad sto lat „istniał, choć go nie było”. Cała sprawa zaczęła się w 1877 roku, kiedy amerykański paleontolog Othniel Charles Marsh opisał fragmentaryczne szczątki młodego zauropoda i nazwał go Apatosaurus ajax17. Dwa lata później odkrył większy, bardziej kompletny szkielet (bez czaszki, stopy i części ogona). Z powodu rozmiarów uznał go za inny gatunek i nazwał Brontosaurus excelsus, czyli „grzmiący jaszczur”. Żeby efektownie zaprezentować go w muzeum, rekonstrukcję uzupełniono elementami innych dinozaurów: ogonem i stopami podobnych zauropodów oraz czaszką kamarazaura, bo wydawała się bardziej „potężna”. Prawdziwą czaszkę Brontozaura zignorowano – choć była już znaleziona!
W 1903 roku paleontolog Elmer Riggs uznał, że oba „gatunki” to w istocie to samo zwierzę – a że nazwa Apatosaurus była starsza, to zgodnie z zasadami naukowymi Brontozaur musiał zniknąć. Jednak legenda „grzmiącego jaszczura” była tak silna, że przetrwała w kulturze, książkach i filmach przez dekady. Dopiero w 2015 roku nowe, szczegółowe badania porównały szkielety i wykazały, że istnieją jednak wystarczające różnice, by uznać Brontozaura za osobny rodzaj. Tak oto dinozaur-widmo powrócił po latach do oficjalnego świata nauki. To świetny przykład na to, jak łatwo o naukowy chaos, gdy w grę wchodzą prestiż i pośpiech.
Z kreacjonistycznego punktu widzenia wszystkie te odkrycia nie są zapisem milionów lat ewolucji, lecz świadectwem istnienia dinozaurów w relatywnie niedawnej przeszłości. Wielokrotnie pisaliśmy na ten temat w naszych artykułach. Linki do niektórych z nich znajdziesz na dole publikacji. Potężne masy wody, lawiny błotne, zasypywanie osadami – to wszystko mogło przyczynić się do szybkiego pogrzebania ciał tych stworzeń i ich skamienienia. Tropów zaś nie zostawili, spacerując spokojnie przez tysiące lat – zostawili je, uciekając w panice, walcząc o życie, przemierzając błotniste tereny w dramatycznych warunkach.
I to właśnie dlatego mamy dziś te niezwykłe ślady, które możemy podziwiać. Dinozaury nie są więc wyłącznie reliktem zamierzchłych czasów.
Kiedy żyły dinozaury?
Na to pytanie nie ma jednej odpowiedzi, wszystko bowiem zależy od światopoglądu. Według teorii ewolucji dinozaury żyły od około 237 do 66 milionów lat temu, podczas tzw. ery mezozoicznej, która dzieli się na trzy okresy: trias, jurę i kredę18. Jednak z punktu widzenia kreacjonizmu młodej Ziemi, dinozaury powstały w tym samym tygodniu stworzenia, co pozostałe zwierzęta lądowe – czyli w szóstym dniu. Co ciekawe, w Petersburgu w stanie Kentucky w USA w 2007 roku nastąpiło otwarcie dość potężnego Muzeum Kreacjonizmu19. Zajmuje ono około 6800m2, a kosztowało aż 27 milionów dolarów. To pokazuje, że kreacjonizm nie jest niszowym poglądem garstki osób, ale ma całkiem pokaźne grono zwolenników.
Co to oznacza? Że dinozaury to nie zwierzęta prehistoryczne „sprzed milionów lat”, ale wymarłe stworzenia, które mogły żyć równolegle z człowiekiem. Ich wyginięcie to efekt globalnej katastrofy, czyli potopu opisanego w Biblii. Niektórzy badacze kreacjonistyczni wskazują na opisy smoków w dawnych kronikach jako możliwe wspomnienia o dinozaurach.
Pewna część kreacjonistów uważa, że dinozaury wcale nie wyginęły – tylko nie zdążyły się już w pełni rozwinąć20. Jakim cudem? Według tej teorii pewne gatunki mogą nadal żyć na Ziemi, ale występują w młodym stadium rozwoju. Według relacji biblijnych po potopie długość życia zarówno ludzi, jak i zwierząt uległa skróceniu. Dinozaury jako gady rosną przez całe życie. A skoro obecnie nie żyją już setki lat, nie mają też czasu, by urosnąć do gigantycznych rozmiarów. Jednak warto wspomnieć, że pogląd ten nie jest powszechny wśród kreacjonizmu.
Jakie są dinozaury?
Dinozaury były jednymi z najbardziej zróżnicowanych stworzeń, jakie kiedykolwiek chodziły po Ziemi. Wśród nich istniały zarówno potężne drapieżniki, jak Tyranozaur rex czy Allozaur, jak i spokojni roślinożercy, tacy jak Stegozaur, Triceratops czy olbrzymi Brachiozaur. Niektóre miały rogi oraz pancerze jak czołgi (Ankylozaur), inne imponowały długimi szyjami sięgającymi koron drzew (Diplodok).
Dinozaury lądowe poruszały się na dwóch nogach, inne zaś na czterech. Część była szybka i zwinna, jak Velociraptor, inne zaś ciężkie i powolne. Ich atutem były za to grube łuski czy potężne ogony.
Z punktu widzenia kreacjonizmu nie jest wykluczone, że ta różnorodność mogła być częścią oryginalnego zamysłu Stwórcy. Tak jak dziś mamy ogromną różnorodność w obrębie jednego gatunku, np. psów. Zaobserwowano również, że niektóre dinozaury zmieniały wygląd bardzo znacząco w trakcie życia. Może to tłumaczyć, dlaczego pewne „gatunki”, uznane kiedyś za odrębne, różnią się głównie rozmiarem czy proporcjami. W takich przypadkach możliwe, że chodziło o młode i dorosłe osobniki tego samego zwierzęcia21.
Gdzie żyły dinozaury?
Wygląda na to, że dinozaury występowały praktycznie na całym świecie – od tropików po rejony arktyczne. Ślady ich obecności odkryto na każdym kontynencie, w tym także w Polsce. Wspomniane już Góry Świętokrzyskie, okolice Opola czy Lisowice na Śląsku to tylko niektóre z miejsc, gdzie natrafiono na ich tropy i kości.
Dlaczego te ślady są rozproszone po całym świecie? Według spojrzenia kreacjonistycznego wiele z nich mogło zostać pozostawionych w czasie globalnej powodzi. Zwierzęta tonęły, były zakopywane przez muł i osady, a ich szczątki utrwaliły się w warstwach geologicznych, które dziś błędnie szacuje się się jako miliony lat historii.
Dziś możemy odwiedzać te miejsca – wiele z nich jest udostępnionych dla turystów, a niektóre mają nawet ścieżki dydaktyczne z replikami stóp, odlewami i opisami.
Dinozaury w Polsce
Dinozaury to nie tylko temat dla dziecięcych książeczek czy efektownych filmów. To realne stworzenia, które żyły na ziemi, oddychały, chodziły, jadły i zostawiły po sobie wiele śladów. Polska, choć może nie jest potęgą paleontologiczną na miarę Ameryki czy Chin, również ma się czym pochwalić. Allozaury, tropy z Gór Świętokrzyskich czy znaleziska z Krasiejowa to dowody, że zwierzęta te występowały również u nas.
Czy dinozaury zniknęły nagle? Czy mogły żyć z człowiekiem? I czy niektóre z nich w zmienionej formie mogły przetrwać dłużej, niż się nam wydaje? To pytania, które pozostają otwarte. Jednak jedno jest pewne: warto je sobie zadawać, bo odpowiedzi bywają naprawdę fascynujące.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Dieta dinozaurów świadczy o potopie
- Szokujące odkrycie – czyżby dinozaury żyły niedawno?
- Największy dinozaur mięsożerny – zobacz prawdziwe potwory!
- Jaki jest największy dinozaur na świecie?
- Czy dinozaury ewoluowały w ptaki?
- Dinozaury z długą szyją – diplodok i brachiozaur
- Jaki dinozaur ma 500 zębów? – nigerzaur – jaszczur z Nigru
Przypisy
1. G. Gierliński, I. Olczak-Dusseldrop, Tropy Polskich Dinozaurów, PIG-PIB, 29.11.2016, https://www.pgi.gov.pl/aktualnosci/display/9313-tropy-polskich-dinozaurow.html, [dostęp: 25.07.2025].
2. Tamże.
3. Tamże.
4. Jakie dinozaury żyły w Polsce?, Jurapark Bałtów, 24.11.2023, https://juraparkbaltow.pl/2023/11/24/jakie-dinozaury-zyly-w-polsce/, [dostęp: 25.07.2025].
5. S. Zdziebłowski, Fragmenty kości potężnych, morskich drapieżników sprzed 150 mln lat odkryto pod Iłżą, PAP, 25.10.2019, https://www.pap.pl/aktualnosci/news%2C533225%2Cfragmenty-kosci-poteznych-morskich-drapieznikow-sprzed-150-mln-lat-odkryto, [dostęp: 25.07.2025].
6. Silezaur, Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Silezaur, [dostęp: 25.07.2025].
7. Tamże.
8. Smok (rodzaj), Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Smok_(rodzaj), [dostęp: 25.07.2025].
9. A. Stanisławska, Dinozaury w Polsce, Crazy Nauka, https://www.crazynauka.pl/dinozaury-w-polsce/, [dostęp: 25.07.2025].
10. S. Jagusztyn, Ł. Czepiński, Kategoria: Polska, Encyklopediia dinozaury.com, 10.02.2025, https://www.encyklopedia.dinozaury.com/wiki/Kategoria:Polska, [dostęp: 25.07.2025].
11. G. Gierliński, I. Olczak-Dusseldrop, Tropy…, dz. cyt.
12. Tamże.
13. Tamże.
14. Succinodon, Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Succinodon, [dostęp: 25.07.2025].
15. Człowiek z Piltdown, Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Człowiek_z_Piltdown, [dostęp: 25.07.2025].
16. Archeoraptor, Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Archeoraptor, [dostęp: 25.07.2025].
17. Brontozaur, Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Brontozaur, [dostęp: 25.07.2025].
18. Dinozaury, Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Dinozaury, [dostęp: 25.07.2025].
19. About the Creation Museum, Creationmuseum, https://creationmuseum.org/about/, [dostęp: 25.07.2025].
20. R. W. Carter, G. Bates, J. Sarfati, Dinosaurs are almost certainly extinct, Creation Ministries International, 23.05.2024, https://creation.com/en/articles/dinosaurs-are-almost-certainly-extinct, [dostęp: 25.07.2025].21. S. Wang, J. Stiegler, R. Amiot, X. Wang, G. Du, J. M. Clark, X. Xu, Extreme Ontogenetic Changes in a Ceratosaurian Theropod, Science Direct, 9.01.2017, https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982216312696, [dostęp: 25.07.2025].
© Źródło zdjęcia głównego: Leonardo.ai.
