Rybitwa czarna, rybitwa żałobna (Chlidonias niger) to niewielki gatunek rybitwy. Zwykle występuje w pobliżu wód śródlądowych. Rozmnaża się w Europie, zachodniej Azji oraz Ameryce Północnej. Zimą ptaki migrują do przybrzeżnych rejonów Afryki i Ameryki Południowej.
Taksonomia i systematyka
Rybitwa czarna została po raz pierwszy naukowo opisana w 1758 roku przez szwedzkiego przyrodnika Carla Linneusza w dziesiątej edycji jego dzieła Systema Naturae pod nazwą binominalną Sterna nigra. Linneusz wskazał Europę jako miejsce typowe. Dziś lokalizacja ta ograniczona jest do Uppsali w Szwecji. Obecnie rybitwa czarna należy do czterech gatunków zaliczanych do rodzaju Chlidonias. Wprowadzony on został w 1822 roku przez francuskiego przyrodnika Constantine’a Rafinesque’a. Nazwa rodzaju pochodzi od starogreckiego słowa khelidonios, czyli „jaskółkopodobny”, od khelidon – „jaskółka”. Jednym ze starych angielskich określeń gatunku jest „carr swallow”, czyli „jaskółka jeziorna”. Nazwa gatunkowa niger pochodzi z łaciny. Oznacza „błyszczący czarny”.
Jak wskazuje nazwa, rybitwa czarna ma przeważnie ciemne upierzenie. W pewnym świetle w okresie lęgowym może przybierać ono odcień niebieski. Stąd też pochodzi stare angielskie określenie „blue darr”.
Wyróżnia się dwa podgatunki rybitwy czarnej:
- C. n. niger (Linnaeus, 1758) lęgnie się w Europie śródlądowej (z wyjątkiem Wysp Brytyjskich i północnej Skandynawii). Zasięgiem sięga Azji Środkowej, południowej części Rosji i północno-zachodniej Mongolii.
- C. n. surinamensis (Gmelin, 1789) lęgnie się w centralno-zachodnich obszarach Northwest Territories i wschodniej Kolumbii Brytyjskiej. Jej zasięg rozciąga się do południowego wybrzeża Zatoki Jamesa i południowo-wschodnich prowincji Maritimes w Kanadzie. W USA obejmujący centralną Kalifornię, Kansas, Wielkie Jeziora i Maine.
Opis rybitwy czarnej
Dorosłe rybitwy czarne osiągają długość ciała około 25 cm, z rozpiętością skrzydeł 61 cm i wagą 62 g. Charakteryzują się krótkimi, ciemnymi nogami oraz krótkim, smukłym, lekko zakrzywionym czarnym dziobem długości 27 mm, prawie tak długim jak głowa. Grzbiet mają ciemnoszary. Przednie skrzydła są białe, a głowa, szyja i brzuch czarne. U dorosłych może pojawiać się szare zabarwienie szyi. Czubek głowy, łączący się z pokrywami usznymi, tworzy niemal całkowity kaptur. Ogon jest kwadratowy, jasnobrązowo-szary, a twarz biała. Przed okiem widoczna jest duża ciemna, trójkątna plama. Młode osobniki mają szeroki biały kołnierz. Po bokach białej piersi mogą pojawiać się szarobrązowe plamy. Są one przedłużeniem upierzenia grzbietu. Ich wielkość jest zmienna i niezbyt rzucająca się w oczy. Poza okresem lęgowym większość czarnych partii, z wyjątkiem kaptura, zmienia się w szare. Upierzenie grzbietu staje się wówczas matowe, z jaśniejszymi zakończeniami piór, a kuper przybiera barwę brązowoszarą.
Podgatunek północnoamerykański C. n. surinamensis różni się od europejskiej formy we wszystkich typach upierzenia. Przez niektórych ornitologów bywa traktowany jako osobny gatunek.
W locie rybitwa czarna prezentuje smukłą sylwetkę. Uderzenia skrzydeł są pełne i dynamiczne. Lot bywa nieregularny, szczególnie podczas nurkowania w poszukiwaniu pożywienia. Głos tego ptaka opisuje się jako wysoki dźwięk „kik”. Odgłos dużego stada bywa określany jako „ogłuszający”.
Zasięg występowania
Rybitwa czarna gniazduje głównie na śródlądowych mokradłach w Kanadzie, północnych Stanach Zjednoczonych oraz na dużych obszarach Europy i zachodniej Azji. Zazwyczaj buduje gniazda na unoszącym się materiale w trzcinowiskach lub bezpośrednio na ziemi w pobliżu wody. Składa od 2 do 4 jaj.
W Anglii rybitwa czarna była licznie spotykana we wschodnim Fens, zwłaszcza w Lincolnshire i Cambridgeshire, aż do początku XIX wieku. Walijski przyrodnik Thomas Pennant, opisując swoją wizytę w Lincolnshire w 1769 roku, wspominał o „ogromnych stadach” rybitw, które „niemal ogłuszały swoim krzykiem”. Masowe osuszanie terenów lęgowych doprowadziło do całkowitego wyginięcia populacji angielskiej około 1840 roku. Przerywane próby ponownej kolonizacji Anglii przez rybitwę czarną okazały się nieskuteczne. W drugiej połowie XX wieku odnotowano jedynie pojedyncze przypadki lęgów w Anglii oraz jeden w Irlandii.
Północnoamerykańskie rybitwy czarne migrują na wybrzeża północnej Ameryki Południowej. Ptaki Starego Świata zimują w Afryce.
W odróżnieniu od rybitw „białych” z rodzaju Sterna, rybitwy czarne nie nurkują w poszukiwaniu pokarmu. Pożywienie zdobywają w locie. Zbierają ryby z powierzchni wody lub chwytają owady w powietrzu. Ich dieta składa się głównie z owadów, ryb oraz drobnych płazów.
Podgatunek amerykański pojawia się sporadycznie w Wielkiej Brytanii i Irlandii. Występuje tam jako ptak wędrowny.
Biotop
Rybitwa czarna zasiedla bogate w roślinność bagna, podmokłe łąki, torfianki, starorzecza o niskiej roślinności szuwarowej, a także rozlewiska rzeczne i inne śródlądowe zbiorniki wodne porośnięte gęstą roślinnością.
Rybitwa czarna – lęgi
Toki
Rybitwy czarne nie spędzają wiele czasu na lęgowiskach. Na miejsca lęgowe powracają dopiero pod koniec kwietnia, a najczęściej w maju. Do Afryki odlatują już w lipcu. Podczas lotów godowych poruszają się falisto. Wznoszą się i opadają bez użycia skrzydeł. Pary są monogamiczne.
Gniazdo
Gniazdo budowane jest na kępie roślinności błotnej, przy brzegu wody lub na połamanych i skoszonych fragmentach trzciny unoszących się na powierzchni w nisko zanurzonej roślinności. Tak niestabilna konstrukcja często powoduje utratę lęgu. Mocniejsza fala może zalać lub zniszczyć gniazdo. Rybitwy czarne tworzą kolonie liczące od kilku do kilkuset par, często razem z innymi rybitwami lub mewami.
Jaja
W ciągu roku wyprowadzają jeden lęg. W maju–czerwcu samica składa 2–3 brunatnożółte jaja. Pokryte są one brunatnymi plamkami.
Wysiadywanie i opieka nad młodymi
Jaja wysiadywane są przez 14–23 dni przez oboje rodziców. Samiec wysiaduje rzadziej, ale rekompensuje to karmieniem samicy. Oboje rodzice opiekują się młodymi, karmiąc je nawet po osiągnięciu zdolności do lotu. Pisklęta opuszczają gniazdo jedynie w sytuacjach zagrożenia. Są pokryte rudawożółtym puchem z czarnymi plamkami. Osiągają zdolność do lotu po około 4 tygodniach.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Black_tern [dostęp: 14.09.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Andrej Chudý. Licencja: CC BY-SA 2.0.
