Maskonur (zwyczajny) (Fratercula arctica) to gatunek ptaka morskiego z rodziny alkowatych. Jest jedynym przedstawicielem maskonurów występującym w Oceanie Atlantyckim. Dwa spokrewnione z nim gatunki, maskonur złotoczuby i pacyficzny, zamieszkują wschodnią część Oceanu Spokojnego. Maskonur gniazduje w Rosji, Islandii, Irlandii, Wielkiej Brytanii, Norwegii, Grenlandii, Nowej Fundlandii i Labradorze, Nowej Szkocji, na Wyspach Owczych, a także wzdłuż wybrzeży od Maine po Francję. Najliczniej występuje na islandzkich Wyspach Westmana. Choć gatunek ma szeroki zasięg i dużą populację, jego liczebność gwałtownie spada w niektórych regionach. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) uznaje go za gatunek narażony na wyginięcie (VU).
Na lądzie maskonur przyjmuje charakterystyczną, wyprostowaną pozycję. Na morzu pływa po powierzchni i nurkuje, wykorzystując skrzydła do napędu. Żywi się zooplanktonem, drobnymi rybami i krabami. Jego wygląd przykuwa uwagę. Czarna korona i grzbiet, jasnoszare policzki, białe podbrzusze oraz masywny, czerwono-czarny dziób i pomarańczowe nogi tworzą kontrastowe ubarwienie. Zimą, podczas pierzenia na otwartym morzu, traci jaskrawe ozdoby na głowie. Odrastają one wiosną. Samce i samice wyglądają niemal identycznie. Samiec bywa nieco większy. Młode ptaki mają ciemniejsze policzki, węższy dziób w odcieniu ciemnoszarym z żółtobrązową końcówką oraz ciemne nogi i stopy.
Maskonury spędzają jesień i zimę na otwartym oceanie. Na wiosnę wracają na skaliste wybrzeża w celu rozmnażania. Zakładają kolonie lęgowe na klifach, kopiąc nory, w których składają jedno białe jajo. Pisklęta karmione są głównie drobnymi rybami i szybko rosną. Po sześciu tygodniach są już opierzone i nocą wyruszają do morza, gdzie spędzają pierwsze lata życia.
Kolonie zakładane są zazwyczaj na wyspach wolnych od drapieżników lądowych. Dorosłe ptaki i młode narażone są na ataki z powietrza, głównie ze strony mew i wydrzyków. Zdarza się, że maskonur, powracający do gniazda z pełnym dziobem ryb, zmuszony jest do porzucenia zdobyczy w obliczu ataku dużych ptaków, takich jak mewa srebrzysta czy wydrzyk wielki. Charakterystyczny wygląd maskonura, jego masywny, kolorowy dziób, kołyszący chód i zachowanie sprawiły, że zyskał miano „klauna mórz” lub „papugi morskiej”. To oficjalny ptak prowincji Nowa Fundlandia i Labrador w Kanadzie.
Taksonomia i etymologia
Maskonur zwyczajny należy do rzędu siewkowych (Charadriiformes) i rodziny alkowatych (Alcidae), obejmującej m.in. nurzyki, alki zwyczajne, maskonury i aukletki. Najbliższym krewnym maskonura zwyczajnego jest maskonur pacyficzny (Fratercula corniculata). Wraz z maskonurem złotoczubym (Fratercula cirrhata) i maskonurem zwyczajnym tworzy plemię Fraterculini.
Nazwa rodzajowa Fratercula wywodzi się ze średniowiecznej łaciny. Oznacza „małego brata”. Odnosi się do charakterystycznego czarno-białego upierzenia przypominającego habit mnicha. Z kolei nazwa gatunkowa arctica ma źródłosłów w greckim słowie „arktos” – „niedźwiedź” – które odnosi się do gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy, podkreślając północne rozmieszczenie gatunku. Angielska nazwa „puffin” początkowo nie miała związku z tym gatunkiem. W XVII wieku odnosiła się do solonego mięsa młodych burzyków północnego (Puffinus puffinus), znanych wtedy jako „Manks puffin”. Później określenie to przeniesiono na maskonura, prawdopodobnie ze względu na podobne zwyczaje lęgowe. Oficjalnie nazwa Fratercula arctica została nadana przez Thomasa Pennanta w 1768 roku. Obecnie Międzynarodowy Kongres Ornitologiczny rekomenduje nazwę „Atlantic puffin” jako obowiązującą w języku angielskim.
Wyróżnia się trzy podgatunki maskonura zwyczajnego: F. a. arctica, F. a. grabae oraz F. a. naumanni. Różnice między nimi ograniczają się do wielkości ciała – długość skrzydeł, masa i wielkość dzioba rosną wraz z szerokością geograficzną. Dla przykładu osobniki z północnej Islandii (F. a. naumanni) ważą około 650 g i mają skrzydła długości 186 mm, podczas gdy przedstawiciele z Wysp Owczych (F. a. grabae) ważą tylko 400 g i mają skrzydła o długości 158 mm. Populacje z południowej Islandii (F. a. arctica) mają cechy pośrednie. Część ornitologów, m.in. Ernst Mayr, uważa te różnice za przykład zmienności klinicznej charakterystycznej dla populacji peryferyjnych i postuluje rezygnację z wyróżniania podgatunków.
Opis maskonura (zwyczajnego)
Maskonur zwyczajny ma krępą sylwetkę, grubą szyję i krótkie skrzydła oraz ogon. Osiąga długość 28–30 cm – od czubka masywnego dzioba po tępo zakończony ogon. Rozpiętość skrzydeł waha się od 47 do 63 cm. Na lądzie mierzy około 20 cm wysokości. Samce są zwykle nieco większe od samic. Ubarwienie obu płci jest identyczne. Czoło, wierzch głowy i kark są lśniąco czarne, podobnie jak grzbiet, skrzydła i ogon. Szeroki czarny „kołnierz” otacza szyję i gardło. Po bokach głowy widoczne są duże, romboidalne plamy w bardzo jasnoszarym kolorze. Zwężają się one ku tyłowi i niemal łączą na karku. Kształt głowy sprawia, że od oka do tylnego krańca plamy biegnie wyraźna zmarszczka, przypominająca siwą smużkę. Oczy wydają się niemal trójkątne za sprawą niewielkiego, niebieskoszarego płata rogowej skóry nad okiem i prostokątnej łaty pod nim. Tęczówki są brązowe lub ciemnoniebieskie. Każde oko otacza czerwona obrączka. Spód ciała – pierś, brzuch i pokrywy podogonowe – jest śnieżnobiały. Pod koniec sezonu lęgowego czarne pióra mogą stracić połysk lub zyskać lekko brunatny odcień. Krótkie nogi są osadzone daleko z tyłu ciała. Sprawia to, że ptak przybiera wyprostowaną postawę na lądzie. Zarówno nogi, jak i duże, płaskie stopy z błonami są intensywnie pomarańczowe. Kontrastują z ostrymi, czarnymi pazurami.
Dziób jest niezwykle charakterystyczny – z boku szeroki i trójkątny, od góry wąski. Część dalsza, bliżej czubka, ma intensywnie pomarańczowoczerwony kolor. Nasada jest łupkowoszara. Między nimi znajduje się żółty, „chevronowaty” grzbiet oraz mięsista, żółtawej barwy podstawa dzioba. Na styku żuchwy i szczęki znajduje się pomarszczona, żółta rozeta. Proporcje dzioba zmieniają się z wiekiem. Młode ptaki mają już docelową długość dzioba, ale jest on znacznie węższy niż u dorosłych. Z czasem staje się głębszy, zagięty u nasady, a na czerwonej części tworzą się rowki. Maskonur ma wyjątkowo silny chwyt dziobem.
Wiosną, przed sezonem lęgowym, rozwijają się charakterystyczne pomarańczowe płytki rogowe na dziobie oraz ozdoby wokół oczu. Po zakończeniu lęgów ptaki częściowo pierzą się, a te dodatki odpadają. Dziób staje się węższy, mniej jaskrawy, a jego nasada przyciemnia się. Płytki wokół oczu również zanikają, przez co oko wygląda na okrągłe. Jednocześnie maskonur wymienia pióra na głowie i szyi, a jego twarz ciemnieje. Ten zimowy wygląd rzadko obserwują ludzie, ponieważ ptaki opuszczają kolonie i udają się na otwarte morze, gdzie przebywają aż do następnego okresu lęgowego. Młode przypominają dorosłe, ale są wyraźnie bledsze, z ciemniejszą twarzą, żółtobrązowym czubkiem dzioba i ciemniejszymi nogami. Po opuszczeniu nory nocą udają się w stronę wody i przez kilka kolejnych lat nie wracają na ląd. Z każdym rokiem ich dziób staje się szerszy, plamy na policzkach jaśniejsze, a dziób i nogi intensywniej ubarwione.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Manul stepowy – manul
- Markur śruborogi – markur – koza śruboroga
- Czy sójka odlatuje na zimę? Zimowe zwyczaje ptaków!
- Klimat i gigantyzm przed potopem
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Atlantic_puffin [dostęp: 25.06.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Charles J. Sharp. CC BY-SA 4.0.
