Paź królowej (Papilio machaon) to motyl z rodziny paziowatych (Papilionidae), który jako pierwszy otrzymał nazwę „swallowtail” – dziś stosowaną wobec całej rodziny. W języku angielskim bywa też nazywany „common yellow swallowtail”, czyli pospolitym żółtym paziem. To gatunek typowy dla rodzaju Papilio.
Paź królowej jest szeroko rozpowszechniony. Występuje w niemal całej strefie palearktycznej, obejmującej Europę, północną Afrykę i dużą część Azji. Spotkać go można także w Ameryce Północnej. W większości krajów europejskich to jedyny przedstawiciel paziowatych.
Etymologia
Nazwa gatunkowa Papilio machaon nawiązuje do postaci z mitologii greckiej. Machaon (gr. Μαχάων) był synem Asklepiosa, boga sztuki lekarskiej. W „Iliadzie” Homera występuje jako uzdrowiciel i wojownik walczący po stronie Achajów pod Troją. To właśnie do tej postaci odnosi się epitet gatunkowy machaon, nadany motylowi przez systematyków, którzy często czerpali inspiracje z antyku przy klasyfikowaniu nowo opisywanych gatunków.
Taksonomia pazia królowej
Nazwę Papilio machaon nadał gatunkowi Karol Linneusz w dziesiątym wydaniu Systema Naturae z 1758 roku – tym samym, w którym opisał niemal 200 innych gatunków motyli. Później francuski entomolog Pierre André Latreille wyznaczył pazia królowej jako gatunek typowy dla rodzaju Papilio, nadając mu szczególną rolę w systematyce całej grupy.
Zasięg występowania
Paź królowej występuje niemal w całej strefie palearktycznej. Spotkać go można od Rosji, przez Chiny i Japonię, po Himalaje i Tajwan. Występuje na terenach aż do Alaski, Kanady i Stanów Zjednoczonych. Mimo że jego angielska nazwa sugeruje ograniczenie do tzw. Starego Świata, gatunek zamieszkuje również Amerykę Północną. W Azji jego obecność potwierdzono na południu Arabii Saudyjskiej, w Omanie, górach Jemenu, Libanie, Iranie i Izraelu. W południowej części kontynentu spotkać go można w Pakistanie, Kaszmirze, północnych Indiach (od Sikkimu po Arunachal Pradesh), a także Nepalu, Bhutanie i północnej Mjanmie.
W Europie paź królowej jest szeroko rozpowszechniony. W Wielkiej Brytanii jednak jego występowanie ogranicza się do kilku obszarów w regionie Norfolk Broads w Anglii Wschodniej. Mimo tego to największy rezydent wśród brytyjskich motyli. Nieco większy Danaus plexippus pojawia się tam tylko sporadycznie jako wędrowiec.
Paź Królowej jest szeroko rozprzestrzeniony i często spotykany w Eurazji. Wciąż jednak bywa uznawany za wrażliwy w niektórych krajach. Figuruje na czerwonych listach gatunków zagrożonych m.in. w Korei Południowej, Austrii i byłym ZSRR. W Armenii z kolei jego populacja pozostaje stabilna, a gatunek klasyfikowany jest jako najmniejszej troski.
W wielu krajach P. machaon oraz jego podgatunki objęte są ochroną prawną. Dotyczy to m.in. sześciu austriackich landów, a także Czech, Słowacji, Węgier, Rumunii i Mołdawii. W Wielkiej Brytanii gatunek także podlega ochronie. W Indiach prawną opieką objęto podgatunek P. machaon verityi.
W 2017 roku paź królowej został wybrany przez Estońskie Towarzystwo Lepidopterologiczne jako kandydat do tytułu narodowego motyla Estonii. W internetowym głosowaniu, w którym udział wzięło blisko 5 tysięcy osób, zdobył 2664 głosy i zdecydowanie wygrał. W efekcie ogłoszono go nie tylko motylem narodowym, ale również estońskim Motylem Roku 2018 – tytułem nadawanym corocznie jednemu z rodzimych gatunków.
Paź królowej – opis
Imago pazia królowej osiąga rozpiętość skrzydeł od 65 do 86 mm. Charakteryzuje się żółtym ubarwieniem z wyraźnym, czarnym użyłkowaniem. Tylne skrzydła obu płci zakończone są parą wydłużonych wyrostków przypominających ogony. To właśnie im motyl zawdzięcza swoją angielską nazwę „swallowtail”, czyli jaskółczy ogon. Tuż pod każdym z tych „ogonów” znajduje się czerwona plamka oraz sześć niebieskich oczek.
Gąsienica pazia królowej dorasta do 45 mm długości. We wczesnym stadium życia przypomina ptasie odchody. W razie zagrożenia wysuwa pomarańczowy, widlasty narząd znajdujący się za głową. Odstrasza on intruzów zarówno wyglądem, jak i intensywnym zapachem.
Od blisko spokrewnionego Papilio hospiton, z którym dzieli siedliska na Korsyce i Sardynii, P. machaon różni się przede wszystkim dłuższymi „ogonami” na skrzydłach tylnych. Natomiast od algierskiego gatunku Papilio saharae można go odróżnić jedynie po liczbie segmentów czułków.
Ekologia
Paź królowej to motyl o silnym, szybkim locie. Często zatrzymuje się, by zawisnąć w powietrzu nad kwitnącymi roślinami i spijać z nich nektar. Szczególnie upodobał sobie alpejskie łąki i górskie zbocza. Samce chętnie uczestniczą w tzw. „hilltoppingu”. Zjawisko to polega na gromadzeniu się na szczytach wzgórz w oczekiwaniu na przelatujące samice. Na niższych wysokościach motyl często odwiedza także ogrody.
W przeciwieństwie do wielu innych paziowatych, które uwielbiają rośliny z rodziny rutowatych, P. machaon preferuje baldaszkowate (selerowate). Samice składają jaja pojedynczo. Brytyjski podgatunek (P. m. brittanicus) żeruje niemal wyłącznie na arcydzięglu błotnym, znanym także jako „milk parsley”. Na kontynencie europejskim, w Azji i Ameryce Północnej pokarm roślinny gąsienic jest bardziej zróżnicowany. Obejmuje m.in. marchew zwyczajną (Daucus carota), dzięgiel leśny (Angelica sylvestris), fenkuł włoski (Foeniculum vulgare) i barszcze (Heracleum). Na Malcie gąsienice zjadają również Ruta chalepensis, oprócz roślin baldaszkowatych.
W Himalajach paź królowej zamieszkuje górskie łąki. Spotykany jest od 600 m n.p.m. w dolinie Kaszmiru aż po 4900 m w Garhwalu. W Indiach pojawia się powyżej 1200 m w Himachal Pradesh i dopiero powyżej 2400 m w Sikkimie. Na nizinach aktywny jest od marca do września, a w wyższych partiach gór – tylko przez krótki okres lata.
Brytyjski podgatunek jest mniej mobilny niż jego kontynentalni krewni. Większość życia spędza w obrębie mokradeł i torfowisk, nie oddalając się od swojego wyspecjalizowanego siedliska.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Pawica atlas
- Paw złoty – paw zielony
- Ile żyją ślimaki oraz inne ciekawostki o ślimakach
- Rodzaje dinozaurów – poznaj podział, gatunki i ciekawostki
- Czy złoża ropy powstały w rezultacie potopu?
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Papilio_machaon [dostęp: 02.08.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Charles J. Sharp. Licencja: CC BY-SA 4.0.
