Osa dachowa (Vespula germanica) to gatunek osy występujący w wielu rejonach półkuli północnej. Naturalnie zamieszkuje Europę, północną Afrykę i umiarkowane obszary Azji. Obecnie występuje również w Ameryce Północnej i Południowej, Australii, Nowej Zelandii oraz RPA. Choć bywa mylona z “paper wasp” (ze względu na podobne gniazda), należy do innej podrodziny niż Polistinae. W Ameryce Północnej gatunek ten nazywany jest też „yellowjacket”.
Klasyfikacja i pokrewieństwo
Osa dachowa należy do rodzaju Vespula, który obejmuje gatunki społecznych os powszechnie spotykane na półkuli północnej. W USA i Kanadzie większość z nich określana jest jako „yellowjackets”, choć nazwa ta dotyczy również gatunków z rodzaju Dolichovespula. Osy z rodzaju Vespula są często mylone z innymi gatunkami, np. Polistes dominula. Kolonie Vespula germanica wykazują wiele podobieństw do kolonii Vespula vulgaris (osy pospolitej) i Vespula pensylvanica, dlatego często bada się je razem.
Wygląd i rozpoznawanie
Osa dachowa osiąga długość ok. 13 mm i waży nieco ponad 70 mg. Ma charakterystyczne żółto-czarne ubarwienie. Wyglądem przypomina osę pospolitą, ale u robotnic Vespula germanica można zauważyć trzy małe czarne kropki na przodzie głowy. Wzory na odwłoku bywają bardzo różne i nie zawsze pomagają w identyfikacji, dlatego najlepiej najpierw określić, czy osobnik to robotnica, królowa czy samiec, a dopiero później porównywać cechy szczególne.
Zasięg i środowisko życia osy dachowej
Osa dachowa pochodzi z Europy, Azji i Afryki Północnej, ale została introdukowana do wielu innych części świata. Występuje na prawie wszystkich kontynentach oprócz Antarktydy. Uważana jest za gatunek inwazyjny – w nowych miejscach potrafi szybko się rozprzestrzeniać i szkodzić lokalnym ekosystemom, ponieważ skutecznie konkuruje o pokarm.
Nowe populacje często powstają dzięki przypadkowemu przeniesieniu zimujących królowych przez ludzi. Gniazda najczęściej budowane są przez osy dachowe pod ziemią, ale również w zabudowaniach i nad powierzchnią gruntu.
Cykl życia kolonii
Wiosną królowa osy dachowej zaczyna budować gniazdo, tworząc pierwsze komórki, w których rozwijają się larwy. Latem kolonia szybko się rozrasta, rośnie liczba robotnic i wielkość gniazda. Pod koniec lata tempo wzrostu maleje – pojawia się więcej samców i komórek dla królowych. Jesienią nowe królowe zapadają w sen zimowy, a reszta kolonii ginie. Czasami gniazda przetrwają zimę – wówczas mogą osiągnąć jeszcze większe rozmiary i zawierać więcej niż jedną królową.
Zachowanie
Podział ról
Robotnice os dachowych wykonują różne zadania w określonej kolejności – od pracy w gnieździe po zbieranie pokarmu (najpierw celuloza, potem cukry i białka). Często jednak zmieniają zadania w trakcie życia, co wynika z ich krótkiej żywotności.
Osa dachowa – rozmnażanie
Królowe os dachowych kopulują z kilkoma samcami, co sprawia, że robotnice są bardziej spokrewnione z potomstwem królowej niż z potomstwem innych robotnic. To prowadzi do zjawiska kontrolowania składania jaj przez inne robotnice. Czasami robotnice składają niezapłodnione jaja, z których wykluwają się samce, ale większość tych jaj jest usuwana przez inne robotnice.
Żerowanie
Osy dachowe są elastyczne w zdobywaniu pożywienia – polują na owady, zbierają padlinę, jedzą owoce, słodkie wydzieliny i resztki ludzkiego jedzenia. Dzięki zdolności uczenia się i zapamiętywania mogą skutecznie wracać do źródeł pokarmu. Potrafią także rozpoznać, kiedy dane miejsce przestało dostarczać pożywienia, i szybko zmienić strategię.
Genetyka i pokrewieństwo os dachowych
Ponieważ królowe kopulują z wieloma samcami, w kolonii istnieją różnice genetyczne. Robotnice częściej wspierają potomstwo królowej niż innych robotnic, co prowadzi do zjawiska tłumienia rozmnażania współsióstr, co sprzyja efektywności kolonii. W badaniach stwierdzono, że choć wiele jaj pochodzi od robotnic, prawie żadne z nich nie osiągają dorosłości.
Odżywianie
Dieta os dachowych jest bardzo różnorodna – obejmuje martwe zwierzęta, owady, owoce, spadź, resztki jedzenia i odpadki. Potrafią szybko dostosować się do dostępnych źródeł pokarmu, co pozwala im skutecznie rywalizować z rodzimymi gatunkami. Często obserwuje się je np. przy martwych pszczołach w pobliżu uli.
Pasożyty
Gniazda osy dachowej mogą być atakowane przez samice żłobika gniazdoszka (Aphomia sociella), które składają tam jaja. Larwy tego pasożyta żywią się larwami, jajami i poczwarkami os, niszcząc im znaczne fragmenty gniazda.
Status szkodnika
Poza naturalnym obszarem występowania osa dachowa jest uznawana za szkodnika. Choć w Ameryce Północnej nie budzi już większego niepokoju, to w krajach, gdzie pojawiła się niedawno (np. w Ameryce Południowej czy Nowej Zelandii), jej wpływ na środowisko jest poważny.
W Nowej Zelandii osiąga duże liczebności zwłaszcza w lasach bukowych, gdzie konkuruje z ptakami o spadź produkowaną przez mszyce. W latach 70. została tam jednak wyparta przez podobną, również inwazyjną Vespula vulgaris.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Kur siwy
- Ryś iberyjski
- Czym się różni aligator, krokodyl i kajman
- Dinozaur, którego się nie spodziewano
- Neandertalczycy i ludzie współcześni w jednym grobie?
Źródło
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Vespula_germanica (dostęp: 28.05.2025).
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: pjt56. Licencja: CC BY-SA 3.0.
