Opuchlak, zwany także jako nadrach (Otiorhynchus) to rodzaj ryjkowca należącego do rodziny ryjkowcowatych (Curculionidae). Wiele gatunków przypisywanych do tej grupy, m.in. opuchlak truskawkowiec (O. ovatus) czy opuchlak lucernowiec (O. sulcatus), stanowi poważne zagrożenie dla upraw. Larwy żywią się bowiem korzeniami roślin. Dorosłe osobniki, które są bezskrzydłe z powodu zrośniętych pokryw, żerują natomiast nocą na liściach. Ciekawą cechą rodzaju Otiorhynchus jest różnorodność strategii rozrodczych. U wielu gatunków występują rasy poliploidalne i partenogenetyczne, obok diploidalnych i biseksualnych.
W obrębie rodzaju Otiorhynchus znajduje się ponad 1 500 gatunków, podzielonych na co najmniej 105 podrodzajów. Niektóre z nich, jak gatunki troglobiontyczne, przystosowały się do życia w jaskiniach, tracąc oczy i wykształcając inne unikalne cechy. Te niezwykłe ryjkowce odgrywają istotną rolę zarówno w badaniach naukowych, jak i ochronie upraw.
Opuchlaki jako szkodniki
Obecność dorosłych opuchlaków na roślinach można rozpoznać po regularnych, półkolistych wygryzieniach na krawędziach liści. Ważne jest, aby nie mylić ich z większymi, idealnie wyciętymi otworami, które pozostawiają pszczoły.
Larwy, ukryte w glebie, niszczą korzenie roślin, a następnie wspinają się wzdłuż łodyg. Często prowadzi to do nagłego obumierania całej rośliny. Dorosłe osobniki szczególnie upodobały sobie liście różaneczników. Żurawki, truskawki i rozchodniki również są narażone na poważne uszkodzenia spowodowane działalnością tych szkodników.
Kontrola biologiczna
Do biologicznej walki z opuchlakami często wykorzystuje się nicienie entomopatogeniczne, takie jak Heterorhabditis bacteriophora czy Steinernema feltiae, które żerują na larwach opuchlaków. Pasożyty te stosuje się w okresach wzrostu roślin – od marca do września na półkuli północnej. Zapewniają ochronę przez kilka lat.
Innym rozwiązaniem jest stosowanie musardyn – chorób wywoływanych przez grzyby pasożytnicze, takie jak Beauveria bassiana czy Metarhizium anisopliae, które skutecznie eliminują larwy.
Kontrola mechaniczna obejmuje wyłapywanie dorosłych osobników lub ręczne usuwanie larw z gleby. Z kolei jako repelenty działają fusy kawowe w dużych ilościach lub napar z wrotyczu (Tanacetum vulgare). Skutecznie odstraszają one szkodniki.
Opuchlaki, pochodzące z rejonu śródziemnomorskiego, preferują suche i ciepłe gleby. Zastosowanie ściółki lub częstsze podlewanie może utrudnić rozwój tych owadów. W przypadku roślin doniczkowych skuteczną metodą jest zanurzenie całej doniczki w wodzie na noc. Pozwala to wyeliminować zarówno dorosłe osobniki, jak i larwy.
Opis
Opuchlaki mierzą od 3 do 20 mm, przeciętnie około 10 mm. Ich ciało jest pokryte włoskami lub łuskami, przy czym łuski rzadko występują w pełnym pokryciu. Charakterystyczny ryjek, nieco krótszy lub dłuższy od głowy, jest masywny i przewężony w połowie długości, z centralnym żeberkiem na górnej powierzchni, rzadziej z rowkiem.
Czułki osadzone w krótkich dołkach mają uniesione, zewnętrzne krawędzie, zwane pterygiami. Trzonki czułków wystają poza przednią krawędź przedplecza. Ich biczyki zakończone są owalnymi buławkami. Przedplecze, silnie wypukłe i zaokrąglone po bokach, jest szersze niż dłuższe. Tarczka zwykle pozostaje niewidoczna. Owalne pokrywy są punktowane w 10–12 regularnych rzędach, choć punktowanie bywa czasem słabo widoczne.
Opuchlaki nie posiadają tylnej pary skrzydeł. Ich odnóża są wyposażone w maczugowato pogrubione uda oraz niezrośnięte, równej długości pazurki. Samce wyróżniają się rurkowatym, spłaszczonym grzbietobrzusznie prąciem, które bywa zakrzywione i często wyposażone w wyrostki w endofallusie. Te skomplikowane cechy anatomiczne umożliwiają precyzyjną identyfikację tych owadów.
Ekologia i występowanie
Opuchlaki to owady fitofagiczne, w większości polifagiczne. Żerują na różnych gatunkach roślin. Dorosłe osobniki najczęściej można znaleźć na liściach, mchach oraz pod kamieniami. Są aktywne głównie nocą. Utrudnia to zauważenie i zwalczanie tych szkodników. W ich rozrodzie, oprócz rozmnażania płciowego, powszechna jest partenogeneza telitokiczna. Samice składają jaja głównie do gleby, rzadziej na powierzchnię liści. Larwy rozwijają się w glebie, gdzie żerują na korzeniach roślin, powodując znaczne szkody.
Rodzaj Otiorhynchus w Polsce jest reprezentowany przez 48 gatunków. Wiele z nich jest trudnych do odróżnienia. Sprawia to, że identyfikacja wymaga dokładnych badań i specjalistycznej wiedzy.
Taksonomia
Rodzaj Otiorhynchus został opisany w 1822 roku przez niemieckiego entomologa Ernsta Friedricha Germara. Od tamtej pory jego różnorodność znacząco wzrosła. Obecnie obejmuje ponad 1000 opisanych gatunków. Ta imponująca liczba sprawia, że Otiorhynchus jest jednym z najliczniejszych rodzajów w rodzinie ryjkowcowatych (Curculionidae).
Znaczenie gospodarcze
Niektóre gatunki opuchlaków stanowią istotne zagrożenie w rolnictwie i leśnictwie, szczególnie dotyczy to plantacji truskawek. Najczęściej spotykanymi szkodnikami są opuchlak rudonóg (Otiorhynchus ovatus) oraz lokalnie opuchlak truskawkowiec (Otiorhynchus sulcatus), którego populacje dzielą się na dwie rasy. Jedne zimują jako dorosłe osobniki, a inne jako wyrośnięte larwy. Do szkodliwych gatunków należą także opuchlak lucernowiec (Otiorhynchus ligustici), opuchlak pstrokacz (Otiorhynchus singularis) oraz opuchlak lilakowiec (Otiorhynchus rotundatus).
Szkody wyrządzane przez opuchlaki są poważne i często prowadzą do przedwczesnej likwidacji plantacji. Dorosłe osobniki żerują nocą na liściach, wygryzając dziury na ich krawędziach. Szczególnie dotyka to truskawki, maliny, azalie, różaneczniki, winorośla i cisy. Larwy z kolei niszczą korzenie i podstawy pni, wygryzając miękką tkankę. Prowadzi to do widocznego osłabiania roślin. Zaatakowane rośliny początkowo wyglądają, jakby podsychały, a wkrótce obumierają. Po wykopaniu często widać uszkodzone korzenie oraz żółtawobiałe larwy z brązową głową.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Kakadu różowa
- Jarzębatka – pokrzewka jarzębata – gajówka jarzębata
- Kim byli neandertalczycy?
- Czy dinozaury żyły na zimnej Alasce?
- Mit płaskiej Ziemi w historii chrześcijaństwa
Źródło
1. https://fr.wikipedia.org/wiki/Otiorhynchus [dostęp: 2.12.2024]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: entomart. Licencja: Domena Publiczna.
