Modliszka zwyczajna, modliszka bigotek, wieszczka czczona (Mantis religiosa) to duży, częściowo przeobrażający się owad z rodziny modliszkowatych, będący największą rodziną w obrębie rzędu Mantodea.
Nazwa „modliszka” nawiązuje do charakterystycznej postawy pierwszej pary nóg, które w spoczynku układają się jak do modlitwy. Zarówno samce, jak i samice mają smukłe ciała oraz dwie pary skrzydeł. Wspólną cechą wszystkich modliszek jest ruchoma, trójkątna głowa z dużymi oczami złożonymi oraz silnie przekształcone przednie odnóża, zwane chwytno-łownymi, doskonale przystosowane do chwytania i unieruchamiania szybko poruszających się lub latających ofiar.
W Niemczech modliszka zwyczajna figuruje na Czerwonej Liście gatunków zagrożonych w kategorii „gefährdet” (zagrożony) – według oceny z 1998 roku. Nie wolno jej odławiać ani trzymać jako zwierzęcia domowego. Na szczeblu globalnym Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) uznaje gatunek za najmniejszej troski (least concern).
Anatomia
Samice modliszki zwyczajnej są zazwyczaj większe i masywniejsze od samców. Osiągają długość 7–9 cm wobec 6–7 cm u samców. Samce mają jednak wyraźnie dłuższe czułki i większe oczy. Oprócz skierowanych do przodu oczu złożonych, na głowie występują także proste oczy – trzy grzbietowe przyoczka. U samców są one bardziej wykształcone niż u samic. Samce wyróżniają się też większą ruchliwością i zwinnością. Samice są natomiast fizycznie silniejsze. Dorosłe samice są zwykle zbyt ciężkie i duże, by ich skrzydła pozwalały na oderwanie się od ziemi.
Wieszczki czczone od wczesnych stadiów życia wykazują intensywne zachowania odstraszające. Ten mechanizm, obserwowany także u innych grup zwierząt, ma na celu przestraszenie lub zaskoczenie potencjalnego drapieżnika, tak by dać ofierze szansę na ucieczkę. U modliszki zwyczajnej przejawia się to rozpostarciem skrzydeł i wygięciem przednich odnóży. Odsłania to parę czarnych plam – przypominających oczy z żółtym lub białym środkiem -u nasady bioder. Dzięki temu owad wydaje się znacznie większy i groźniejszy.
Kolejną unikalną cechą bigotki jest środkowe ucho śródtułowiowe, czyli nieparzysty narząd słuchowy umiejscowiony na spodniej stronie ciała, w rejonie śródtułowia, między trzecią parą nóg. W odróżnieniu od innych narządów odbierających dźwięki u owadów, ucho śródtułowiowe cechuje się dużą czułością zarówno na wysokie, jak i niskie częstotliwości, w tym na ultradźwięki.
Ubarwienie modliszki zwyczajnej
Ogromna zmienność ubarwienia modliszki zwyczajnej – od różnych odcieni żółci, brązu, zieleni, aż po czerń – od ponad stu lat budzi zainteresowanie badaczy. Stała się przedmiotem wielu hipotez oraz analiz. Dotąd jednak nie ustalono jednoznacznie, jaki jest mechanizm, sens ani korzyści płynące z tej różnorodności barw czy zdolności do ich zmiany. Już w 1904 roku Di Cesnola zaobserwował, że zielone modliszki spotykano na świeżej, zielonej trawie, podczas gdy brązowe osobniki wybierały trawy spalone słońcem. Gdy owady zostały zmuszone do zmiany środowiska na takie, które nie odpowiadało ich barwie, niemal wszystkie „niedopasowane” osobniki padały ofiarą drapieżników, głównie ptaków. Sugeruje to, że ubarwienie pełni funkcję maskującą. Z kolei w 1907 roku Przibram zauważył, że zmiana temperatury może wywołać przemianę ubarwienia. Osobniki, które wykluły się w chłodnym środowisku, po linieniu w cieple i świetle słonecznym stawały się zielone. Sama zmiana barwy tła, bez wzrostu temperatury, nie powodowała jednak przemiany ubarwienia. Odkrycia te stoją w sprzeczności z obserwacjami Di Cesnoli, który twierdził, że badał modliszki w tym samym miejscu i czasie, a więc w tych samych warunkach termicznych.
Zasięg występowania
Modliszka zwyczajna występuje w całej Europie, Azji i Afryce, a także w Ameryce Północnej, gdzie jednak uznawana jest za gatunek introdukowany. W Niemczech stwierdzono dwie stabilne populacje: w Nadrenii-Palatynacie oraz w Badenii-Wirtembergii. W ostatnich latach pojawia się coraz więcej doniesień o obecności tego gatunku w Europie Północnej, m.in. na Łotwie i w Estonii. Choć modliszki nie występują na Wyspach Brytyjskich, są obecne i rozmnażają się na Wyspach Normandzkich. Szczególnie liczna populacja żyje na wyspie Jersey. Sugeruje to, że zasięg gatunku może się przesuwać na północ, w kierunku Wielkiej Brytanii. Mimo że w Ameryce Północnej wieszczka czczona jest gatunkiem zawleczonym, w stanie Connecticut zyskała status oficjalnego owada stanowego.
Modliszka zwyczajna – rozmnażanie
Zachowania seksualne modliszek od dawna fascynują naukowców. Różnice między poszczególnymi gatunkami są dobrze udokumentowane. U modliszki zwyczajnej zaloty i kopulacja przebiegają w dwóch etapach. Zaloty zaczynają się od pierwszego kontaktu wzrokowego między osobnikami. Kończą się w momencie pierwszego kontaktu fizycznego. Kopulacja rozpoczyna się w chwili zetknięcia owadów. Trwa aż do przekazania spermatoforu.
Już kilka dni po ostatnim linieniu wieszczki czczone zaczynają wykazywać zainteresowanie płcią przeciwną. Oznacza to osiągnięcie dojrzałości płciowej. Obserwacje wskazują, że samce są najbardziej aktywne w południe, gdy panują najwyższe temperatury. Przypuszcza się, że wówczas feromony samic stają się najbardziej lotne. Samce jako owady ciepłolubne, osiągają wówczas szczyt swojej aktywności. Gdy samica zauważy samca, często próbuje go zaatakować i zabić. Wiąże się to z występowaniem zjawiska kanibalizmu seksualnego. Dlatego samce podchodzą do partnerek bardzo ostrożnie i powoli. Po zauważeniu samicy samiec zwykle nieruchomieje i kieruje głowę w jej stronę, aby precyzyjnie śledzić każdy jej ruch. Następnie próbuje podejść od tyłu. Jeśli samica choćby poruszy głową, natychmiast zamiera w bezruchu. Modliszki świetnie wychwytują ruch. Mają jednak ograniczoną zdolność dostrzegania nieruchomych obiektów. Pozwala to samcowi stosować taktykę „stop-and-go”. Taki podchód może trwać nawet kilka godzin.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Miruna nowozelandzka
- Mieniak strużnik
- Jakie zwierzęta mieszkają na Antarktydzie?
- Harry Potter – magia czy wyobraźnia?
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/European_mantis [dostęp: 04.07.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Charles J. Sharp. CC BY-SA 4.0.
