Mieniak strużnik (Apatura ilia) to motyl dzienny z rodziny rusałkowatych. Dorosłe osobniki można obserwować od końca czerwca do początku sierpnia. W przeciwieństwie do większości motyli dziennych nie interesuje go nektar, lecz soki wyciekające z ran drzew oraz płyny obecne w gnijących substancjach, w tym w odchodach zwierząt. Samice składają stożkowe, żeberkowane jaja pojedynczo na wierzchniej stronie liści roślin żywicielskich, takich jak topola czarna, osika czy wierzby. Gąsienice, intensywnie zielone i zwężone na obu końcach, wyróżniają się charakterystycznymi różkami. Sprawia to, że przypominają bezskorupowe ślimaki. Żerują od sierpnia. Zimują w stadium larwalnym. Wiosną ponownie podejmują żerowanie. Przepoczwarczenie następuje w czerwcu. Poczwarki przyczepiają się do spodu liści. Blisko spokrewniony mieniak tęczowy występuje niemal w całej Europie i Azji. Preferuje lasy liściaste i mieszane.
Opis
Rozpiętość skrzydeł mieniaka strużnika wynosi od 55 do 60 mm u samic i od 60 do 70 mm u samców. Wierzchnia strona skrzydeł jest ciemnobrązowa, a u samców dodatkowo połyskuje metalicznymi, niebiesko-fioletowymi refleksami. Na tylnym skrzydle widoczny jest wyraźny pas pozaśrodkowy, a na przednim kilka jasnych plamek. Te jasne elementy mogą występować w dwóch wariantach: u motyli formy nominalnej ilia są białe, natomiast u formy clytie przybierają barwę jasnobrunatną. U obu form na przednim skrzydle znajduje się także pomarańczowe oczko. Ułatwia ono odróżnienie tego gatunku od mieniaka tęczowego. Podobne oczko występuje na tylnym skrzydle u obu gatunków. Spodnia strona przedniego skrzydła jest brązowa. Spód tylnego skrzydła ma matowobrązową barwę. Podobnie jak u A. iris, zdobi go pomarańczowe oczko z czarnym środkiem.
Mieniak strużnik – biologia
Mieniak strużnik lata od mają do września, w jednym lub dwóch pokoleniach rocznie. Żywi się spadzią drzewną. Najczęściej unosi się w pobliżu wierzchołków drzew, rzadko schodząc niżej – jedynie w poszukiwaniu wilgoci, spadzi na krzewach lub odchodów zwierząt. Samice składają jaja pojedynczo na liściach. Roślinami żywicielskimi gąsienic są wierzby oraz topole, zwłaszcza osika (Populus tremula) i topola czarna (Populus nigra). Motyl przepoczwarcza się jeszcze w tym samym roku lub zimuje w stadium młodej, zbrązowiałej gąsienicy, przytwierdzonej do gałązki. Zielonkawoszara poczwarka wisi pod liściem lub gałązką.
Ekologia
Mieniak strużnik występuje w większości Europy oraz na obszarze całej Palearktyki aż po Japonię. Brakuje go jednak na europejskich wyspach Morza Śródziemnego oraz w najbardziej wysuniętych na południe regionach. Nie spotyka się go także na większej części terytorium Hiszpanii i Portugalii, południowych obszarach Włoch i Grecji oraz w krajach nordyckich, takich jak Dania, Szwecja, Norwegia. Jego zasięg nie obejmuje również Polski, północnych Niemiec oraz Wysp Brytyjskich. Gatunek należy do grupy 35 europejskich motyli, dla których ekolodzy dysponowali wystarczającą ilością danych, by przeanalizować zmiany zasięgu występowania w Europie. Spośród tych 35 gatunków mieniak strużnik okazał się wyjątkowy. Jako jedyny zanotował przesunięcie północnej granicy swojego zasięgu nieznacznie na południe. Jego południowa granica pozostała przy tym stabilna.
Pokarm
Pokarm mieniaka strużnika jest dość nietypowy jak na motyla dziennego. Rośliną żywicielską gąsienic jest wierzba pospolita (Salix alba), ale także kilka gatunków topoli: osika (Populus tremula), topola biała (Populus alba) i topola czarna (Populus nigra). Dorosłe osobniki zamiast nektaru preferują soki wyciekające z zepsutych owoców, wilgotną glebę, a nawet zwierzęce odchody. Odróżnia je to od większości innych motyli dziennych.
Rozród mieniaka strużnika
Mieniak strużnik może rozwijać jedno lub dwa pokolenia w ciągu roku. Przy jednym pokoleniu motyle pojawiają się od maja do lipca. W przypadku dwóch pokoleń pierwsze występuje w czerwcu, a drugie od sierpnia do września. Samice składają jaja pojedynczo, na wierzchniej stronie liści roślin żywicielskich. Gatunek zimuje w stadium gąsienicy. Przepoczwarczenie następuje na liściach.
Opis według Seitza
Mieniak strużnik wyróżnia się zaokrąglonym kątem na brzegu przedniego skrzydła tuż poniżej wierzchołka oraz oczkiem w obrębie części odbytowej tego skrzydła, otoczonym żółtawą obwódką. Pas środkowy na tylnym skrzydle nie ma ząbkowanych wypustek na zewnętrznej krawędzi. Samce połyskują fioletowo. Samice mają skrzydła matowe, czarnobrązowe lub szarobrązowe. Przepaski i plamy są u obu płci śnieżnobiałe. Motyl jest bardzo zmienny pod względem barwy i wzoru. U samców połysk bywa niekiedy czysto niebieski zamiast fioletowego.
Wyróżnia się liczne formy barwne i aberracje, m.in. żeńską formę ab. iliona Schultz, u której wzory skrzydeł są normalnie wykształcone, lecz mają żółtawy odcień. Na tylnym skrzydle brakuje plam brzeżnych. W formie ab. distincta Schultz pas na tylnym skrzydle jest podzielony na odosobnione plamy, przedzielone szerokimi żyłkami barwy tła. Odmiana ab. pallescens Schultz obejmuje jaśniej ubarwione osobniki obu płci, o popielatoszarym tle. Z kolei ab. inspersa Schultz charakteryzuje się przyciemnionymi, sadzowoczarnymi przepaskami i plamami na obu parach skrzydeł. Odmiana ab. iliades Mitis to niemal całkowicie czarne motyle pozbawione wzorów, niekiedy z zachowanymi białymi plamkami przy wierzchołku przedniego skrzydła. Samce wykazują niebieski połysk. W formie ab. asta Schultz na skrzydłach pojawiają się żółtawe plamki w kącie odbytowym przedniego skrzydła oraz brunatna, plamista przepaska przy brzegu tylnego skrzydła. Formę ab. magnifica Schultz wyróżnia szeroki, żółty brzeg tylnego skrzydła przecinany czarnymi żyłkami. Białe wzory na skrzydłach są silnie przyciemnione, jak w ab. inspersa.
Forma clytie Schiff. to odmiana, w której wszystkie normalne wzory są brunatne, z wyjątkiem podwierzchołkowych plamek na przednim skrzydle. Tylne skrzydło zdobi brunatna, niekiedy plamista przepaska podbrzeżna. Forma ta spotykana jest często razem z formą nominalną, zwłaszcza w południowych częściach zasięgu. Wśród form clytie występuje także ab. astasioides Staudinger, u której brunatne przepaski i plamy z wierzchu skrzydeł są całkowicie lub niemal całkowicie nieobecne. Przejściową postacią między tymi formami jest ab. phryne Aigner, występująca na Węgrzech. Wzory w środkowej części przedniego skrzydła oraz podbrzeżna, plamista przepaska na tylnym skrzydle i pas środkowy są u niej czerwonobrązowe i szczątkowe.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Mewa trójpalczasta
- Mewa śmieszka – śmieszka
- Czy kukurydza to zboże, czy warzywo, a może owoc?
- Planeta K2-18 b – czy naukowcy znaleźli tam ślady życia?
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Apatura_ilia [dostęp: 04.07.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Nieznany. CC BY-SA 3.0.
