Kumak nizinny (Bombina bombina) to gatunek płaza bezogonowego z rodziny kumakowatych. Występuje we wschodniej części Europy. Można go spotkać w pobliżu zbiorników wodnych – zwłaszcza stawów i bagien. Charakterystyczną cechą tego niewielkiego zwierzęcia jest intensywnie czerwone ubarwienie brzucha, które pełni funkcję odstraszającą drapieżniki. To przykład aposematyzmu. Kumak wyróżnia się również osobliwym, donośnym nawoływaniem przypominającym „łupnięcie”.
Morfologia
Kumak nizinny osiąga długość ciała do 6 cm i masę do 6 g. To drobny płaz o silnie spłaszczonej sylwetce. Wyglądem bardziej przypomina miniaturową ropuchę niż żabę. Ma niewielką, płaską głowę z zaokrąglonym pyskiem i oczami przesuniętymi ku tyłowi. Brakuje mu błon bębenkowych i gruczołów przyusznych. Tylne kończyny są słabo umięśnione, a błony pławne słabo rozwinięte. Skórę grzbietu pokrywają duże gruczoły jadowe i śluzowe, a jej zabarwienie waha się od brązowo-oliwkowego po szare – zależnie od środowiska życia.
Najbardziej charakterystyczną cechą gatunku pozostaje ubarwienie spodu ciała. Brzuch kumaka nizinnego zdobią jaskrawe czerwone lub pomarańczowe plamy na popielatym tle. Ten układ barw umożliwia łatwe odróżnienie go od blisko spokrewnionego kumaka górskiego. Wśród tych kontrastowych wzorów często pojawiają się też niewielkie białe plamki, szczególnie w okolicach boków ciała. W sytuacji zagrożenia skóra kumaka wydziela gęsty, pieniący się śluz zawierający toksynę. Substancja ta działa drażniąco nie tylko na drapieżniki, ale i ludzi. Bywa również niebezpieczna dla samego zwierzęcia.
Zasięg występowania kumaka nizinnego
Kumak nizinny spotykany jest na rozległym obszarze Europy Środkowej i Wschodniej. Zasięg jego naturalnego występowania sięga od wschodnich Niemiec – obejmując również wschodnią Danię i fragmenty południowej Szwecji – aż po rosyjski Okręg Wołżański. Granicę jego obecności wyznacza pasmo Uralu. Na południu gatunek dociera do Bułgarii i regionu Marmara w Turcji.
Na terenie Francji, w Lotaryngii, odkryto populację introdukowaną, oddaloną o ponad 500 kilometrów od najbliższego naturalnego stanowiska w Niemczech. Po raz pierwszy płazy zauważono w 2009 roku w departamencie Mozela. Od tamtej pory znaleziono je także w kilku innych pobliskich lokalizacjach, nawet 30 kilometrów dalej. Pojawienie się kumaka nizinnego może zagrażać lokalnym populacjom kumaka górskiego poprzez krzyżowanie się obu gatunków.
Choć według Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) gatunek uznawany jest za „najmniejszej troski”, w wielu rejonach Europy odnotowuje się wyraźny spadek liczebności. W Danii, gdzie w 1974 roku znano 15 aktywnych populacji rozrodczych, w 1988 pozostało ich już tylko 8. W Polsce również nie jest to gatunek powszechny. W Parku Krajobrazowym Puszczy Rominckiej uznawany jest za rzadki, podobnie jak w Nadmorskim Parku Krajobrazowym. W badaniach herpetologicznych prowadzonych w Warszawie stanowił zaledwie 9% zaobserwowanych płazów. Mimo to działania ochronne przynoszą lokalne sukcesy. W duńskim hrabstwie Fionia w ciągu dekady wykopano dziesiątki stawów. Pozwoliło to zwiększyć populację kumaka nizinnego nawet pięciokrotnie.
Ekologia
Kumak nizinny preferuje środowiska nizinne z płytkimi zbiornikami wodnymi. Najchętniej zasiedla stawy, rozlewiska i torfowiska, gdzie nie występuje zbyt gęsta roślinność drzewiasta. W większych jeziorach trzyma się obrzeży. Zwykle spotykany jest na głębokości od 50 do 70 centymetrów. Wybiera strefy trzcinowisk i zalewowe tereny podmokłe.
W jadłospisie tego płaza dominują drobne bezkręgowce – szczególnie skoczogonki, chrząszcze, muchówki i mrówki. Sam często pada ofiarą węży i ptaków. Jego kijanki stanowią pożywienie dla pijawek oraz ryb.
Zimą, gdy temperatura spada do około 4°C, kumaki nizinne zapadają w stan hibernacji. W tym czasie zagrzebują się w ziemi lub rozkładającym drewnie. W uśpieniu pozostają aż do wiosny. Rozród rozpoczyna się, gdy temperatura osiąga16°C. Najczęściej ma miejsce nocą lub o świcie. Samica składa od 15 do 40 jaj, zależnie od swojego rozmiaru. Kijanki wykluwają się po tygodniu. Po miesiącu przechodzą przeobrażenie w młode osobniki. Osiągają wówczas długość około 3,8 centymetra.
Gody
Dymorfizm płciowy u kumaka nizinnego jest stosunkowo słabo zaznaczony. Samca od samicy najłatwiej odróżnić po obecności dużych rezonatorów – pęcherzy powietrznych umożliwiających wydawanie donośnych dźwięków w okresie godowym. Dodatkowo samce mają ciemne, często czarne modzele na wewnętrznych powierzchniach przedramion oraz na pierwszym i drugim palcu przednich kończyn. Te zrogowaciałe struktury pozwalają im utrzymywać samicę podczas ampleksusu, czyli charakterystycznego uchwytu godowego. Samce są też lepiej umięśnione i mają wyraźniej zaznaczone brodawki skórne.
Gody rozpoczynają się zwykle na początku kwietnia, gdy temperatura wody przekroczy 10°C. Samce wówczas nawołują samice rytmicznym, donośnym „kum, kum”, potocznie określanym jako rechot. Po znalezieniu partnerki samiec obejmuje ją przednimi kończynami. Jest to bezwarunkowy odruch wyzwalany przez dotyk skóry brzucha. Zdarza się, że w wyniku tej reakcji samce chwytają nie tylko samice swojego gatunku, ale również inne płazy, a nawet przypadkowe obiekty. Ampleksus trwa zwykle do momentu złożenia jaj przez samicę. W trakcie tego procesu samiec uwalnia do wody plemniki. Zapłodnienie odbywa się zewnętrznie.
Kumak nizinny – rozród
Zarówno gody, jak i rozwój jaj – zwanych skrzekiem – oraz kijanek odbywają się w środowisku wodnym. Samice składają jaja partiami, zwykle nocą. Umieszczają je w liczbie od 2 do 80 na łodygach roślin wodnych. Po upływie 4-10 dni ze skrzeku wykluwają się kijanki. Początkowo oddychają za pomocą skrzeli zewnętrznych, które wkrótce przekształcają się w skrzela wewnętrzne.
Młode osobniki mogą pływać dzięki długiemu ogonowi zakończonemu płetwą. Wraz z upływem czasu następuje ich rozwój morfologiczny. Ciało ulega wydłużeniu, a następnie pojawiają się kończyny tylne, później przednie. Przed samym przeobrażeniem kijanka przestaje rosnąć. Transformacja w postać dorosłą następuje zazwyczaj między lipcem a październikiem, w zależności od warunków środowiskowych – przede wszystkim temperatury wody i dostępności pokarmu. Po przeobrażeniu młode kumaki zwykle pozostają w tym samym zbiorniku, w którym się rozwinęły, aż do nadejścia zimy.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Krogulec (zwyczajny) – krogulec – jastrząb wróblarz
- Komar brzęczący – komar pospolity
- Jaja dinozaurów świadczą o potopie
- Roślinność w puszczy, czyli co ciekawego można spotkać w lasach
Źródło
1. https://en.wikipedia.org/wiki/European_fire-bellied_toad [dostęp: 03.06.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Marek Szczepanek. CC BY-SA 3.0.
