Krogulec (zwyczajny), krogulec, jastrząb wróblarz (Accipiter nisus) to niewielki ptak drapieżny z rodziny jastrzębiowatych, który z powodzeniem zadomowił się w miejskich ogrodach i parkach. Samce wyróżniają się niebieskoszarym grzbietem i pomarańczowym prążkowaniem na spodzie ciała. Samice i młode mają upierzenie w odcieniach brązu z jaśniejszymi pręgami. Co ciekawe, samica może być aż o 25% większa od samca.
Choć wyspecjalizowany w polowaniu na leśne ptaki, krogulec potrafi dostosować się do niemal każdego środowiska. W miastach regularnie poluje na ptaki ogrodowe. Samce atakują głównie sikory, wróble i zięby, a potężniejsze samice są w stanie upolować drozdy, szpaki, a nawet osobniki ważące pół kilograma.
Zasięg występowania krogulca obejmuje umiarkowane i subtropikalne rejony Eurazji. Ptaki z północy migrują zimą na południe. Te zamieszkujące cieplejsze strefy pozostają natomiast na miejscu lub przemieszczają się lokalnie. Jastrzębie wróblarze gniazdują w różnego typu lasach. Z gałęzi budują gniazda o średnicy nawet 60 cm. Samice składają zwykle od czterech do pięciu bladoniebieskich jaj w brązowe plamki. Sukces lęgowy w dużej mierze zależy od kondycji samicy, która pozostaje w gnieździe. Samiec zapewnia jej pożywienie.
Tylko 34% piskląt dożywa pierwszych urodzin. Śmiertelność wśród młodych samców jest wyższa niż u samic. Mimo to, dzięki długości życia dochodzącej do czterech lat i odbudowie populacji po kryzysie w latach powojennych, krogulce należą dziś do najczęściej spotykanych ptaków drapieżnych w Europie. W przeszłości populacja jastrzębi wróblarzy została zdziesiątkowana przez pestycydy z grupy chlorowcoorganicznych, które powodowały zatrucia i deformacje jaj. Po ich wycofaniu liczebność gatunku szybko się odrodziła.
Od wieków krogulec jest traktowany jako jeden z największych wrogów hodowców gołębi, drobiu i bażantów. Niesłusznie oskarżano go o spadki liczebności wróbli i sikor. Badania wykazały, że za śmierć gołębi pocztowych odpowiada jedynie w niecałym jednym procencie przypadków. Mimo że uchodzi za ptaka trudnego w szkoleniu, od XVI wieku ceni się go w sokolnictwie za odwagę i zwinność. Pojawia się też w mitologii germańskiej i literaturze – od Szekspira po Tennysona i Hughesa.
Jastrząb wróblarz – taksonomia
Krogulec zwyczajny należy do licznej grupy jastrzębi leśnych z rodzaju Accipiter, obejmującego małe i średnie ptaki drapieżne z rodziny jastrzębiowatych. Nazwa gatunkowa wywodzi się ze średnioangielskiego sperhauk oraz staroangielskiego spearhafoc, oznaczającego „jastrzębia polującego na wróble”. W języku staronordyjskim funkcjonował termin sparrhaukr. Według badaczy został on ukuty przez wikingów po zetknięciu się z angielską tradycją sokolniczą.
W języku angielskim krogulec zwyczajny doczekał się wielu nazw ludowych – od „blue hawk”, odnoszącej się do niebieskawego ubarwienia samców, po „hedge hawk”, „spar hawk”, „spur hawk” czy „stone falcon”.
Po raz pierwszy naukowo opisany został przez Karola Linneusza w 1758 roku jako Falco nisus. Dwa lata później francuski zoolog Mathurin Jacques Brisson przeniósł go do rodzaju Accipiter. Obecna nazwa naukowa pochodzi od łacińskich słów accipiter (jastrząb) i nisus (krogulec). W mitologii greckiej Nisus król Megary, został przemieniony w krogulca po tym, jak jego córka Scylla obcięła mu magiczny pukiel włosów i oddała wrogowi – królowi Minosowi.
Krogulec zwyczajny tworzy nadgatunek z krogulcem rudobrzuchym z Afryki Wschodniej i Południowej, a prawdopodobnie także z krogulcem prążkowanym. W obrębie gatunku obserwuje się zmienność geograficzną. Ptaki ze wschodnich rejonów są zazwyczaj większe i jaśniejsze niż ich zachodni krewniacy.
Obecnie wyróżnia się sześć podgatunków krogulca zwyczajnego:
- A. n. nisus – forma nominatywna, opisana przez Linneusza. Gniazduje od Europy przez Azję Zachodnią po zachodnią Syberię i Iran. Zimuje na południu – w rejonie Morza Śródziemnego, Afryki Północno-Wschodniej, Arabii i Pakistanu;
- A. n. nisosimilis – opisany w 1833 roku przez Samuela Tickella. Zasiedla Syberię aż po Japonię. Zimuje w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej, a czasem także w Afryce. Jest nieco większy od formy nominatywnej;
- A. n. melaschistos – opisany przez Allana Hume’a w 1869 roku. Gniazduje w górach od Afganistanu po Chiny Zachodnie, a zimuje na nizinach Azji Południowej. Większy i o dłuższym ogonie, z ciemnoszarym grzbietem i wyraźnym rdzawym prążkowaniem;
- A. n. wolterstorffi – opisany przez Otto Kleinschmidta w 1900 roku. Zamieszkuje Sardynię i Korsykę. Najmniejszy z podgatunków. Ciemniejszy od formy nominatywnej, z gęstszym prążkowaniem;
- A. n. granti – opisany przez Richarda Sharpe’a w 1890 roku. Występuje wyłącznie na Maderze i Wyspach Kanaryjskich. Niewielki i ciemny;
- A. n. punicus – opisany przez Ernsta Erlangera w 1897 roku. Występuje w Afryce Północnej – na północ od Sahary. Przypomina formę nominatywną, ale jest większy i jaśniejszy.
Opis krogulca zwyczajnego
Krogulec zwyczajny to niewielki ptak drapieżny o zwartej budowie ciała. Charakteryzuje się krótkimi, szerokimi skrzydłami i długim ogonem. Uderzającą cechą gatunku jest silny dymorfizm płciowy. Samice mogą być aż o 25% dłuższe i dwa razy cięższe od samców. Choć rzadko spotykana wśród kręgowców, taka różnica jest typowa dla ptaków drapieżnych, szczególnie tych wyspecjalizowanych w polowaniu na inne ptaki.
Samiec osiąga długość 29–34 cm i rozpiętość skrzydeł 59–64 cm. Waży od 110 do 196 gramów. Ma łupkowoszare, czasem nieco niebieskawe wierzchnie partie ciała oraz delikatnie rdzawo prążkowany spód, który z daleka może wydawać się jednolicie pomarańczowy. Tęczówki mają odcień pomarańczowożółty do czerwonego. Samica mierzy od 35 do 41 cm. Ma skrzydła o rozpiętości 67–80 cm. Waży od 185 do 342 gramów. Wierzch ciała jest ciemnobrązowy lub szarobrązowy. Spód pokryty jest szerokimi, brązowymi pręgami. Młode ptaki są ciepłobrązowe z rudawymi obwódkami na grzbiecie. Mają żółte oczy i wyraźnie cętkowany spód.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Komar brzęczący – komar pospolity
- Kiełb Kesslera
- Dinozaury z długą szyją – diplodok i brachiozaur
- Ewolucjonistyczne oszustwa
Źródło
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Eurasian_sparrowhawk [dostęp: 03.06.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Vogelartinfo. GFDL 1.2.
