Krokodyl gawialowy, krokodyl sundajski (Tomistoma schlegelii) to słodkowodny krokodyl z rodziny gawialiowatych (Gavialidae). Występuje naturalnie na Półwyspie Malajskim, Borneo, Sumatrze i Jawie. Gatunek został sklasyfikowany jako zagrożony wyginięciem na Czerwonej Liście IUCN. Jego populację szacuje się na zaledwie od 2 500 do 10 000 dojrzałych osobników.
Nazwa gatunkowa schlegelii została nadana na cześć niemieckiego zoologa Hermanna Schlegla.
Opis
Krokodyl gawialowy wyróżnia się ciemnordzawobrązowym ubarwieniem z ciemnymi plamami i poprzecznymi pręgami na grzbiecie oraz ogonie. Spód ciała jest szarobiały, z ciemniejszymi cętkami po bokach. Pysk jest wyjątkowo długi, smukły i prosty, bez zdobień. Wszystkie zęby są cienkie i igłowate. Wzajemnie się zazębiają. Osadzone zostały w osobnych zębodołach. Łuski grzbietowe są szerokie na wysokości tułowia i zachodzą na boki ciała. U nasady palców występuje błona pławna.
Na głowie i ciele znajdują się narządy czuciowe, zwane receptorami skórnymi. Za głową często występuje para nieco powiększonych łusek. U niektórych osobników widoczna jest grupa przylegających, drobnych łusek z karbami. Skóra między łuskami jest miękka i ziarnista. Trzy poprzeczne rzędy składające się z dwóch powiększonych łusek karkowych łączą się z łuskami grzbietowymi, które tworzą 22 poprzeczne rzędy po sześć do ośmiu łusek. Ogon stworzony jest z 35 pierścieni: 18 podwójnych zgrzebień i 17 pojedynczych. Po bokach tułowia występuje jedna lub dwie podłużne linie bardzo powiększonych łusek. Każda z nich złożona jest z sześciu do ośmiu elementów.
Krokodyl sundajski należy do krokodyli o bardzo smukłym pysku, porównywalnym pod tym względem jedynie do krokodyli wąskopyskich i australijskich krokodyli słodkowodnych. Dorosłe samce przetrzymywane w niewoli mierzyły 3,6–3,9 metra. Ważyły od 190 do 210 kilogramów. Samice mierzyły 3,27 metra. Ważyły 93 kilogramy. Samice przeciętnie dorastają do 4 metrów długości. Samce mogą osiągać nawet 5 metrów i wagę do 600 kilogramów.
Krokodyl gawialowy ma prawdopodobnie największą czaszkę spośród wszystkich żyjących gatunków krokodyli. Spośród ośmiu najdłuższych czaszek krokodyli znajdujących się w muzeach świata aż sześć należy właśnie do tego gatunku. Rekordowa czaszka mierzy 84 cm, a długość żuchwy to aż 104 cm. Choć brakuje danych o całkowitej długości ciała właścicieli tych okazów, na podstawie proporcji czaszki szacuje się, że gady osiągały od 5,5 do 6,1 metra.
U trzech osobników o długości od 2,9 do 4,05 metra i wadze 79–255 kg zmierzono siłę ugryzienia w przedziale od 1704 do 6450 niutonów (383–1450 funtów siły).
Taksonomia krokodyla gawialowego
Naukowa nazwa Crocodilus (Gavialis) schlegelii została zaproponowana w 1838 roku przez Salomona Müllera, który opisał okaz pozyskany na Borneo. Osiem lat później Müller zasugerował, że jeśli gatunek miałby zostać wydzielony do osobnego rodzaju, powinien nosić nazwę Tomistoma schlegelii.
Do rodzaju Tomistoma mogą należeć również gatunki kopalne, takie jak T. cairense, T. lusitanicum, T. taiwanicus i T. coppensi. Ich dokładna klasyfikacja jest jednak przedmiotem debat. Badania wskazują, że mogą one tworzyć grupę parafiletyczną. Sugeruje to konieczność przeniesienia ich do innych rodzajów.
Choć pysk krokodyla gawialowego rozszerza się u nasady i budową przypomina pyski krokodyli właściwych, to najnowsze badania genetyczne dostarczają innych wniosków. Analizy DNA jednoznacznie wskazują, że krokodyl sundajski, a także inne formy kopalne tradycyjnie zaliczane do podrodziny Tomistominae, należą w rzeczywistości do nadrodziny Gavialoidea i rodziny Gavialidae. Tej samej co gawial gangesowy.
Zasięg występowania
Krokodyl gawialowy występuje naturalnie na Półwyspie Malajskim oraz na wyspach Borneo i Sumatra. Lokalnie wyginął już w Singapurze, Wietnamie i Tajlandii. Preferuje siedliska bagienne. Zasiedla torfowiska i nizinne lasy podmokłe.
W latach 50. XX wieku gad ten występował w słodkowodnych ekosystemach na całej długości wschodniej Sumatry, na wschód od gór Barisan. Dziś jego zasięg w tym regionie skurczył się o 30–40%, głównie w wyniku polowań, wyrębu lasów, pożarów i przekształcania terenów pod uprawy rolne. Według szacunków z 2010 roku populacja gatunku liczy mniej niż 2500 dojrzałych osobników.
Krokodyl gawialowy – ekologia i zachowanie
Dieta
Jeszcze do niedawna wiedza o diecie i zachowaniach krokodyla gawialowego w środowisku naturalnym była bardzo ograniczona. Dziś, dzięki coraz liczniejszym obserwacjom, obraz ten zaczyna się wyraźnie zmieniać. W przeszłości uważano, że gatunek żywi się wyłącznie rybami i drobnymi kręgowcami. Wydawało się to logiczne ze względu na smukły pysk. Tymczasem najnowsze badania wskazują, że mamy do czynienia z gadem o szerokim, oportunistycznym repertuarze pokarmowym. Dorosłe osobniki polują nie tylko na ryby i inne wodne zwierzęta, ale także na znacznie większe ofiary – w tym nosacze, makaki jawajskie, ptactwo wodne, jelenie, a nawet inne gady. Odnotowano również przypadek ataku na krowę w Kalimantanie Wschodnim.
Rozmnażanie
Krokodyl gawialowy buduje gniazda w formie kopców. Samice składają od 13 do 35 jaj w jednym lęgu. Ich jaja należą do największych wśród wszystkich żyjących krokodyli. Dojrzałość płciową gady osiągają przy długości od 2,5 do 3 metrów. Okres godowy przypada na porę deszczową – od listopada do lutego oraz od kwietnia do czerwca.
Konflikty z ludźmi
W 2008 roku w środkowym Kalimantanie samica krokodyla gawialowego o długości 4 metrów zaatakowała i zjadła rybaka. Szczątki ofiary odnaleziono w żołądku gada. Był to pierwszy potwierdzony śmiertelny atak na człowieka dokonany przez to zwierzę. Do 2012 roku udokumentowano jeszcze co najmniej dwa kolejne takie przypadki. Wzrost liczby incydentów tego typu może być efektem narastającego konfliktu między ludźmi a tym zagrożonym gatunkiem, wynikającego z postępującej utraty siedlisk, spadku jakości środowiska i zmniejszającej się liczby naturalnych ofiar.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Kukang większy – lori kukang
- Lodofoka grenlandzka – foka grenlandzka – foka siodlasta
- Polskie ptaki drapieżne
- Ewolucjonistyczne oszustwa
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/False_gharial [dostęp: 19.06.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Fritz Geller-Grimm. CC BY-SA 2.5.
