Lodofoka grenlandzka, foka grenlandzka, foka siodlasta (Pagophilus groenlandicus) to gatunek foki bezusznej – przedstawiciel tzw. fok prawdziwych. Występuje w północnych rejonach Oceanu Atlantyckiego oraz Arktyki. Choć pierwotnie klasyfikowana była w rodzaju Phoca, wspólnie z innymi gatunkami, już w 1844 roku została przeniesiona do odrębnego, monotypowego rodzaju Pagophilus. Nazwa naukowa w języku greckim oznacza dosłownie „miłośnika lodu z Grenlandii”. Wcześniejszy synonim taksonomiczny Phoca groenlandica można przetłumaczyć jako „foka grenlandzka”. Pagophilus groenlandicus to jedyny znany gatunek w swoim rodzaju.
Opis
Dorosłe foki grenlandzkie mają czarne, lśniące oczy i srebrzystoszarą sierść z charakterystycznym czarnym wzorem przypominającym harfę lub znak podkowy, widocznym na grzbiecie. Dorosłe osobniki osiągają długość od 1,7 do 2 metrów. Ważą zazwyczaj od 115 do 140 kilogramów. Szczenięta przez pierwsze 2–3 tygodnie życia noszą białe futro. Po pierwszym linieniu ustępuje ono miejsca szarawemu, nakrapianemu umaszczeniu. Typowy wzór lodofoki grenlandzkiej pojawia się dopiero w miarę osiągania dojrzałości płciowej. U samców zmiana ta następuje zazwyczaj nagle, a u samic może rozciągać się na kilka lat. Niektóre z nich nigdy nie tracą wszystkich plam ani nie uzyskują pełnego wzoru harfy. Dymorfizm płciowy u fok siodlastych jest niewielki. Samce są nieco większe od samic.
Fizjologia lodofok grenlandzkich
Foka grenlandzka nie należy do najgłębiej nurkujących ssaków morskich. Jej zachowania są zróżnicowane w zależności od pory roku, pory dnia i lokalizacji. W populacji z Morza Grenlandzkiego średnia częstotliwość nurkowań wynosi około 8,3 na godzinę. Zwierzęta te schodzą zwykle na głębokość poniżej 20 metrów. Potrafią jednak zanurzyć się nawet na ponad 500 metrów. Większość nurkowań wiosną i latem, gdy foki żerują wzdłuż krawędzi paku lodowego, odbywa się na głębokości poniżej 50 metrów. Jesienią i zimą nurkowania stają się głębsze, szczególnie w Cieśninie Duńskiej. Średnia głębokość sięga 141 metrów.
Samice karmiące młode spędzają około 80% czasu w wodzie, a pozostałe 20% na stałym lądzie, gdzie przebywają w pobliżu swoich szczeniąt. Co ciekawe, niemal połowa czasu w wodzie przypada na przebywanie przy powierzchni – znacznie dłużej, niż wynikałoby to z potrzeby regeneracji po nurkowaniu. Takie zachowanie pozwala im oszczędzać energię i unikać trudnych warunków panujących na lodzie, nie oddalając się przy tym zbytnio od potomstwa. Podobnie jak inne foki właściwe, foka grenlandzka potrzebuje ogromnych zasobów energii, by przekazać odpowiednią ilość substancji odżywczych szybko rosnącym szczeniętom. Aż 99% nurkowań tych zwierząt odbywa się w granicach ich wydolności tlenowej.
Termoregulacja
Izolacja termiczna foki grenlandzkiej zmienia się w trakcie jej życia. Młode osobniki polegają na gęstym futrze lanugo. Zapewnia im ono ochronę termiczną od momentu narodzin aż do odstawienia od mleka matki. Skuteczność tej izolacji zależy od zdolności włosów do zatrzymywania warstwy powietrza – zarówno wewnątrz, jak i między włóknami. Lanugo nie sprawdza się jednak dobrze w wodzie. Dlatego już w pierwszym roku życia szczenię rozwija warstwę tłuszczu i wymienia sierść na bardziej przystosowaną do wodnego trybu życia. U dorosłych fok główną barierą termiczną staje się gruba warstwa tłuszczu.
Foki grenlandzkie nie podnoszą swojej przemiany materii w celu utrzymania ciepła. Łączą przystosowania anatomiczne i behawioralne. Ich dolna granica komfortu cieplnego w powietrzu to około –10°C. Tłuszcz nie tylko chroni przed zimnem, ale stanowi też zapas energii w czasie głodówek i okresów ograniczonego dostępu do pożywienia. Dodatkowo usprawnia sylwetkę foki, ułatwiając jej pływanie. Szczególne znaczenie u młodych ma tzw. brunatna tkanka tłuszczowa. Ogrzewa ona krew powracającą z powierzchni ciała i dostarcza energii.
Choć tłuszcz dobrze izoluje tułów, nie obejmuje płetw. Wyposażone one zostały w układ naczyń krwionośnych umożliwiający wymianę ciepła. Foka może przyciskać przednie płetwy do ciała, a tylne złączać, by ograniczać straty ciepła na lodzie. Dodatkowo potrafi przekierować krążenie krwi z obwodu do wnętrza ciała. Jej nozdrza i oczy również przystosowane są do zimna. Wyposażone zostały odpowiednio w system wymiany ciepła i sieć naczyń włosowatych pomagających zatrzymać ciepło.
Zmysły
Zmysły foki grenlandzkiej są doskonale przystosowane do życia w surowym arktycznym środowisku. Jej oczy, stosunkowo duże w porównaniu do wielkości ciała, wyposażone zostały w kulistą soczewkę. Poprawia ona zdolność ogniskowania obrazu. Siatkówka zawiera głównie pręciki. Dodatkowo wspierana jest przez odblaskowy tapetum lucidum – warstwę przypominającą tę spotykaną u kotów. Znacznie zwiększa to wrażliwość na słabe światło. Rogówkę chroni i nawilża wydzielina gruczołów łzowych. Zabezpiecza oko przed działaniem słonej wody.
Na lodzie samica rozpoznaje własne młode głównie po zapachu. Zmysł węchu może również ostrzegać przed zbliżającym się drapieżnikiem. Pod wodą foka zamyka nozdrza. Uniemożliwia jej to korzystanie z węchu.
Wibrysy, czyli wąsy czuciowe, ułożone są poziomo po bokach pyska. Dzięki dużej czułości na niskoczęstotliwościowe drgania pozwalają fokom wykrywać ruchy innych zwierząt podczas nurkowania – nawet w zupełnej ciemności.
Lodofoka grenlandzka – dieta
Jak większość płetwonogich, foka grenlandzka jest mięsożerna. Żywi się różnorodnym pokarmem pochodzenia zwierzęcego. Jej dieta obejmuje dziesiątki gatunków ryb i bezkręgowców. To, jakie dokładnie spożywa organizmy, zależy przede wszystkim od ich dostępności. Populacja z Morza Białego migruje latem na północ, intensywnie żerując w Morzu Barentsa. Tam najczęściej zjada kryl, sieje (Mallotus villosus), śledzie (np. Clupea harengus), ryby płaskie oraz dorszowate, w tym różne gatunki dorszy.
Badania populacji ze Svalbardu wykazały, że dominującym składnikiem diety jest kryl, zaraz po nim zaś dorsz polarny (Arctogadus glacialis). Niektóre osobniki z populacji Morza Grenlandzkiego również docierają latem i jesienią do Morza Barentsa, gdzie żerują obok fok z Morza Białego. Tam preferowanym pokarmem są śledzie i dorsze polarne. Kryl i obunogi pojawiają się rzadziej – prawdopodobnie dlatego, że foki te nurkują głębiej, niż zwykle występuje taki pokarm.
Zachodnioatlantycka populacja fok grenlandzkich żeruje w pobliżu oraz u wybrzeży Nowej Fundlandii. Najchętniej ssaki te wybierają tam dorsze arktyczne (Boreogadus saida), sieje, halibuty grenlandzkie (Reinhardtius hippoglossoides) i płastugi amerykańskie (Hippoglossoides platessoides).
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Liściołaz żółty
- Lelek (zwyczajny) – lelek – lelek kozodój
- Największa antylopa z Afryki – eland, kanna
- Tylko jedna epoka lodowcowa?
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Harp_seal [dostęp: 19.06.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Brian Gratwicke. CC BY 2.0.
