Kukang większy, lori kukang (Nycticebus coucang) to powolny ssak naczelny z rodziny lorisowatych. Zamieszkuje wilgotne lasy tropikalne Indonezji, Malezji Zachodniej, południowej Tajlandii i Singapuru. Osiąga długość 27–38 cm. Waży od 599 do 685 g. Jego pysk przypomina maskę – płaski, z dużymi oczami, wilgotnym nosem i niewielkimi uszami ukrytymi w gęstym futrze. Ogon, niemal niewidoczny, pozostał tylko w szczątkowej formie.
Lori kukang prowadzi nocny tryb życia. Przebywa niemal wyłącznie na drzewach. Upodobał sobie wiecznie zielone lasy deszczowe z gęstym i ciągłym sklepieniem koron, które umożliwiają mu poruszanie się bez schodzenia na ziemię. Wyróżnia się niezwykle niskim tempem metabolizmu. Jak na ssaka tej wielkości jest to ewenementem. Żywi się głównie sokami drzew, nektarem, owocami i drobnymi bezkręgowcami. Potrafi zlizywać wycieki z drzew. Jego język doskonale dostosowany jest do pozyskiwania tych lepkich substancji.
Zwierzęta te rzadko się ze sobą spotykają. Jedynie niewielki ułamek aktywności spędzają w pobliżu innych osobników. Tworzą pary monogamiczne. Młode pozostają przy rodzicach aż do momentu osiągnięcia dojrzałości płciowej. Następuje to w wieku 16-27 miesięcy. W ciągu dnia lori śpi, zwinięty w kulkę i ukryty w gęstwinie koron – na gałęziach, pnączach lub liściach palm.
Kukang większy znajduje się na granicy wyginięcia. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje go jako gatunek zagrożony. Głównym problemem jest handel egzotycznymi zwierzętami – lori, ze względu na charakterystyczny wygląd i spokojne usposobienie, jest chętnie kupowany jako „domowa maskotka”. Zanim jednak trafi na rynek, jego zęby są brutalnie usuwane. Często prowadzi to do zakażeń i śmierci. Nawet jeśli przeżyje, brak zębów uniemożliwia powrót na wolność. Równolegle giną siedliska tych zwierząt. Lasy, będące ich domem, są wycinane w zastraszającym tempie.
Etymologia
Nazwa zwyczajowa zwierzęcia pochodzi od Wysp Sundajskich znajdujących się w zachodniej części Archipelagu Malajskiego. Gatunek występuje na tych terenach naturalnie. Spotykane jest także określenie kukang większy, które podkreśla duże rozmiary ssaka – w porównaniu z innymi przedstawicielami rodzaju Nycticebus. Nazwa gatunkowa coucang wywodzi się z indonezyjskiego słowa kukang, którym lokalna ludność nazywa to zwierzę. W Indonezji używa się również określeń malu-malu oraz bukang i Kalamasan.
W języku malajskim funkcjonują nazwy kongkang oraz kera duku. Kera oznacza małpę, a duku to drzewo owocowe Lansium parasiticum. W Tajlandii lori znany jest jako ling lom (ลิงลม), czyli „małpa wiatr”. Warto dodać, że na niektórych obszarach bywa błędnie nazywany kuskus, ponieważ lokalne społeczności nie rozróżniają go od przedstawicieli rodzaju kuskusów – australazjatyckich torbaczy o zbliżonym wyglądzie.
Taksonomia kukanga większego
Historia naukowego opisu lori kukanga sięga drugiej połowy XVIII wieku. Już w 1770 roku holenderski przyrodnik Arnout Vosmaer opisał zwierzę z Azji Południowo-Wschodniej jako „pięciopalcowego leniwca z Bengalu” (le paresseux pentadactyle du Bengale). Nie rozpoznał on jednak jego przynależności do naczelnych. Dopiero w 1785 roku inny Holender, lekarz i zoolog Pieter Boddaert, sklasyfikował zwierzę jako Tardigradus coucang, zbliżając je do lori z Cejlonu i Bengalu. Nazwa gatunkowa coucang pochodzi od lokalnego, indonezyjskiego określenia kukang.
Na przestrzeni XIX i XX wieku klasyfikacja była wielokrotnie rewidowana. Początkowo opisywano różne gatunki, ale w 1953 roku prymatolog William Charles Osman Hill scalił wszystkie znane wówczas lori w jeden gatunek – Nycticebus coucang. Prawdziwy przełom nastąpił w latach 70., kiedy Colin Groves uznał lori małego (N. pygmaeus) za odrębny gatunek, a lori kukanga podzielił na cztery podgatunki. Na początku XXI wieku z kolei wyróżnił trzy gatunki: N. coucang, N. pygmaeus i N. bengalensis, z trzema podgatunkami w obrębie kukanga większego. W 2010 roku trzy z tych podgatunków – lori kukang, lori jawajski (N. javanicus) i lori z Borneo (N. menagensis) – uznano za odrębne gatunki, głównie na podstawie różnic w ubarwieniu oraz wielkości i układzie znaków na głowie. Wkrótce potem sam lori z Borneo został dodatkowo podzielony na cztery gatunki.
Formalnie rodzaj Nycticebus został opisany przez Étienne’a Geoffroy Saint-Hilaire’a w 1812 roku. Typowym gatunkiem ustanowiono lori kukanga. Późniejsze analizy, m.in. brytyjskiego zoologa Oldfielda Thomasa z 1921 roku, sugerowały, że typowy okaz mógł w rzeczywistości należeć do lori bengalskiego (N. bengalensis). Przez większą część XIX wieku panowało też zamieszanie wynikające z mylenia opisanego przez Boddaerta Tardigradus coucang z Lemur tardigradus Linneusza – nazwą przypisaną szczupłemu lori z Cejlonu. Wyjaśniono to dopiero w 1902 roku.
Kukang większy posiada 50 chromosomów (2n=50). Jego genom ma wielkość 3,58 pikogramów. Wśród chromosomów znajduje się 22 metacentrycznych i 26 submetacentrycznych. Brakuje chromosomów akrocentrycznych. Chromosom X ma budowę submetacentryczną, natomiast Y – metacentryczną.
Anatomia i fizjologia
Lori kukang to naczelny, którego wygląd przyciąga uwagę. Ma duże oczy, które otaczają ciemne pierścienie w kształcie odwróconych łez. Zbiegają się one z ciemnym pasem biegnącym od tyłu głowy wzdłuż kręgosłupa. Pośrodku pyska biegnie jasna, wyraźna pręga – od białego nosa aż po czoło. Futro jest miękkie, gęste i wełniste, od jasnobrązowego po głęboki rdzawy brąz, z jaśniejszym spodem. W porównaniu z lori bengalskim, który jest większy i bardziej szarawy, kukang ma wyraźniejsze kontrasty na twarzy i cieplejszą, bardziej brązową barwę. W odróżnieniu od drobnego lori małego ma mniej białych elementów na pysku. Występują również lokalne warianty kolorystyczne.
Długość ciała lori kukanga mieści się w przedziale 27–38 cm. Masa wynosi od 599 do 685 g. Gatunek nie wykazuje dymorfizmu płciowego pod względem wagi. Odróżnia go to od lori bengalskiego. Ogon jest silnie zredukowany, niemal niewidoczny pod sierścią. Charakterystyczny dla tej grupy prymatów jest tzw. grzebień zębowy – zespół sześciu zębów w dolnej szczęce (siekaczy i kłów). Służy on nie tylko do pielęgnacji sierści, ale i do zbierania soku z drzew. Lori ma również skrócony drugi palec i niezwykle silny chwyt dłoni.
Lori kukang porusza się w sposób unikalny w świecie naczelnych. Przemieszcza się powoli, trzymając się drzew wszystkimi czteroma kończynami. Przypomina to powolne pełzanie, wspinaczkę we wszystkich kierunkach, z minimalnym hałasem i bez gwałtownych ruchów.
Podobnie jak inne lori, wydziela intensywnie pachnącą substancję z gruczołów pod ramionami. W naturze służy ona do komunikacji, a u niektórych gatunków może też pełnić funkcję obronną.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Lodofoka grenlandzka – foka grenlandzka – foka siodlasta
- Liściołaz żółty
- Czy łabędź odlatuje na zimę, a jeśli nie, to dlaczego?
- Gdzie się podziały fulguryty sprzed milionów lat?
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Sunda_slow_loris [dostęp: 19.06.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: David Haring. CC BY-SA 3.0.
