Przyjrzenie się życiu ptaków i refleksja nad ich ich istnieniem może stanowić cenną lekcję dla chrześcijanina, szczególnie może podtrzymującą w dzisiejszych niepewnych czasach. Podczas kazania na Górze Jezus jasno powiedział: „dlatego powiadam wam: Nie troszczcie się zbytnio o swoje życie, o to, co macie jeść i pić, ani o swoje ciało, czym się macie przyodziać. Czyż życie nie znaczy więcej niż pokarm, a ciało więcej niż odzienie? Przypatrzcie się ptakom w powietrzu: nie sieją ani żną i nie zbierają do spichrzów, a Ojciec wasz niebieski je żywi. Czyż wy nie jesteście ważniejsi niż one?”1. Boża mądrość sięga daleko poza nasze rozumienie i pojmowanie rzeczywistości, czego świadectwem mogą być migracje ptaków w celu uniknięcia niedogodności w trakcie zimy.
Sójka – bohaterka wiersza
Wybiera się sójka za morze,
ale wybrać się nie może.
„Trudno jest się rozstać z krajem,
a ja właśnie się rozstaję”.
Poleciała więc na kresy
pozałatwiać interesy2.
Potem poleciała do Szczecina, Kielc, Gdyni, Gniezna i innych miast, już nawet pożegnała się z rodziną, a tu rok upłynął… i nie odleciała. I znów wybiera się za morze, znów odwiedza Łódź, Kraków, Częstochowę i tak minął jej trzeci rok. W końcu dochodzi do wniosku: „Kto chce zwiedzać obce kraje, niechaj zwiedza. Ja – zostaję”3. W taki właśnie sposób poeta Jan Brzechwa ukształtował wizerunek tego najbarwniejszego ptaka spośród krukowatych przedstawicieli Europy.
Co to za ptak, ta sójka?
Sójka (z łac. Garrulus glandarius) to bardzo licznie występujący w Europie ptak. Jest wielkości gołębia i można ją rozpoznać po charakterystycznych niebieskich piórach na skrzydłach. Co ciekawe, błękitny odcień skrzydeł nie pochodzi od żadnego pigmentu, ale ze złudzenia optycznego. Promienie światła załamują się bowiem pod takim kątem, że dochodzi do rozszczepienia wiązki światła i – w rezultacie – do odbicia widma niebieskiego. Pod tym względem sójka jest swego rodzaju wyjątkiem, gdyż w większości przypadków kolorowe ptaki po prostu posiadają pióra z zabarwieniem pigmentowym.
Jeszcze około 30 lat temu sójki można było spotkać jedynie w lasach liściastych i mieszanych. Od niedawna ptaki te zapuszczają się jednak także do naszych miast, gdzie można je spotkać w parkach, wśród starszych alejach drzew, a także w ogrodach (także tych przydomowych). W ogródkach możemy je zauważyć szczególnie wtedy, gdy na naszej posesji rosną orzechy włoskie lub leszczyny, które uzupełniają zimową dietę sójki.
Garrulus glandarius, czyli nieco o nazwie rodzajowej
Ciekawe jest tłumaczenie łacińskiej nazwy tego ptaka – garrulus oznacza kogoś gadatliwego. Ten fragment nazwy rodzajowej odnosi się do kwestii uzdolnienia wokalnego sójki. Ów talent sprawił, że nazywana jest ona „strażniczką lasu”. Dlaczego? Wynika to z faktu, że sójki mają doskonały słuch i są bardzo spostrzegawcze. Reagują więc alarmującym skrzeczeniem na każdy podejrzany hałas, ruch lub obiekt w lesie. Najczęściej można usłyszeć jej alarmujące skrzeczenie, które stanowi ostrzeżenie dla innych sójek, ale także dla pozostałych ptaków leśnych, a nawet ssaków. Sójka ostrzega, że w lesie pojawił się intruz, dzięki czemu pozostali mieszkańcy borów także stają się czujniejsi4.
To jeszcze nie cały opis jej talentu: dzięki doskonałemu słuchowi jest także w stanie naśladować dźwięki innych zwierząt, np. myszołowów, a nawet kotów. Ta cecha sprawiła, że w starożytnej Grecji trzymano sójki w domach, tak jak dziś trzyma się kanarki czy papugi.
No dobrze, a co z drugim członem nazwy rodzajowej? Glandarius pochodzi od słowa glans, które oznacza żołędzia. A zatem sójka to ktoś gadatliwy oraz lubiący żołędzie. I wszystko się zgadza! Największym zimowym przysmakiem tego sławnego ptaka są właśnie żołędzie. W okresie jesiennym sójki rozpoczynają gromadzenie zapasów na zimę, by podczas mroźnej pory nie zabrakło im pożywienia. Zbierają więc nasiona, a następnie tworzą spiżarnie, w których je ukrywają. Zazwyczaj na kryjówkę dla zapasów wybierają różne szczeliny w korze, a także dziuple, ściółkę leśną i mech. Niestety pomimo doskonałej pamięci zdarza im się zapomnieć, gdzie ukryły swoje zapasy. Czasami odnalezienie spiżarni uniemożliwia warstwa śniegu. Jak to zwykle w życiu bywa – nieszczęście jednych staje się szczęściem kogoś innego. Tak też jest w tym przypadku, gdyż dzięki zawodnej pamięci sójek stają się one nieświadomie sprzymierzeńcem pracowników leśnych, ponieważ z zapomnianych sójkowych spiżarni wyrosną kiedyś nowe pokolenia lasów. Dęby bowiem, jako gatunki ciężko nasienne, nie potrafią rozrzucić swoich nasion na tyle daleko, by z żołędzi mogły wyrosnąć młode dęby. Dlatego właśnie sójki są niezwykle cenione w kwestii rozprzestrzeniania nasion drzew.
Ponieważ sójki, jak i inne krukowate, są niezwykle inteligentne, to bardzo oszczędnie gospodarują swoimi zapasami, żywiąc się w miarę możliwości mrożonymi owocami czy padliną. A gdy w przedwiośniu brakuje im pożywienia, to wiedzą, że tam, gdzie są kiełki dębów, tam pod ziemią będą i żołędzie.
Wracając do polskiej nazwy, to dawni Słowianie zwracali uwagę bardziej na piękno tego ptaka niż jego gadulstwo, czego dowód można znaleźć właśnie w języku prasłowiańskim, w którym sjati oznacza „błyszczeć, świecić”5.
Czy sójka odlatuje na zimę do ciepłych krajów?
Przejdźmy więc do pytania: czy Jan Brzechwa miał rację w kwestii problemu sójki z wybieraniem się „za morze”? W Polsce sójka jest gatunkiem rozpowszechnionym na terenie całego kraju, a w górach można ją spotkać do wysokości 1400 m n.p.m.
Czy sójka odlatuje na zimę? Nie, polskie sójki są gatunkiem w większości osiadłym, chociaż faktycznie można zaobserwować migracje tych ptaków (co zgadza się z wierszowymi założeniami Brzechwy). Osobniki z północnych i wschodnich obszarów Europy przelatują przez lub do Polski. Warunki (szczególnie mroźne zimy) zmuszają je do szukania cieplejszych regionów. Można je zaobserwować od marca do kwietnia i od września do października6. Najwięcej obcych sójek można zaobserwować na Wybrzeżu.
Sójka zwyczajna – ciekawostki
Sójka często odwiedza mrowiska. Skacze po kopcu, by rozzłościć mrówki, a gdy osiągnie swój cel, rozkłada na mrowisku skrzydła i pozwala chodzić po nich mrówkom, które rozzłoszczone rozpryskują po piórach kwas mrówkowy. Kwas ten zabija z kolei pasożyty, które żyją wśród piór sójki.
Podczas eksperymentów pozwolono samcom sójki obserwować z ukrycia, który rodzaj larwy zjadały ich partnerki. Później, gdy miały podzielić się z nimi pożywieniem, oferowali oni tę larwę, której samica nie zjadła, w myśl zasady, że będzie miała ochotę na coś, czego wcześniej nie wybrała.
Sójka w Polsce podlega ochronie gatunkowej, ma jednak status najmniejszej troski.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Sahara, czyli największa pustynia na świecie – co o niej wiemy?
- Polskie ptaki drapieżne
- Dolina Śmierci
- Devils Tower – Mato Tipila
- Potop w chińskiej tradycji
Przypisy
1. Biblia Tysiąclecia, Mt 6, 25-26.
2. Jan Brzechwa, Sójka, [w:] poezja.net, https://poezja.net/sojka/ (dostęp: 26.03.2025).
3. Tamże.
4. R. Śniegocki, Sójka, strażniczka zimowego lasu, [w:] poznan.lasy.gov.pl, https://www.poznan.lasy.gov.pl/wiosenni-solisci/-/asset_publisher/kCS6/content/sojka-strazniczka-zimowego-lasu (dostęp: 26.03.2025).
5. A. Marczuk, Sójka, [w:] jestemnaptak.pl, https://jestemnaptak.pl/atlas-ptakow/sojka/ (dostęp: 26.03.2025).
6. Sójka zwyczajna, [w:] animalia.bio, https://animalia.bio/pl/eurasian-jay (dostęp: 26.03.2025).
© Źródło zdjęcia głównego: Canva.
