Czy łabędź odlatuje na zimę, a jeśli nie, to dlaczego?

Zima to najtrudniejsza pora roku dla ptaków żyjących w strefie klimatu umiarkowanego. Wiele z nich ma w tym czasie ogromny problem ze znalezieniem wystarczającej ilości pożywienia. Dodatkowo zwierzętom dokuczają niskie temperatury, dlatego też część z nich przed nastaniem chłodniejszych dni migruje do cieplejszych krajów. Czy do gatunków wędrownych zalicza się także łabędzie? Jaki tryb życia prowadzą te majestatyczne ptaki? Warto dowiedzieć się o nich więcej.

Łabędzie – okazałe ptaki wodne

Łabędzie są jednymi z największych i najpiękniejszych przedstawicieli rodziny kaczkowatych (Anatidae). Te zamieszkujące rozległe tereny Europy oraz Azji ptaki często spotyka się w pobliżu parkowych stawów lub jezior. Nierzadko można je także zobaczyć na morskich wybrzeżach. Największy podziw wśród obserwatorów wzbudzają jednak osobniki pływające majestatycznie w danym zbiorniku¹.

Terytorium Polski zasiedlają głównie łabędzie nieme (Cygnus olor). Przedstawiciele tego gatunku osiągają imponujące jak na ptaki rozmiary ciała. Dojrzałe okazy mogą mierzyć nawet 170 cm długości, a rozpiętość skrzydeł przeciętnego osobnika waha się od 200 do 240 cm. Łabędzie nieme ważą też relatywnie dużo. Masa ich ciała wynosi od 8 do 14 kg. Samce są nieco większe i cięższe od samic².

Łabędzie nieme niekiedy nazywa się łabędziami białymi albo szarymi. Druga ze wspomnianych nazw wywodzi się od popielatego koloru puchu młodych okazów, które nie ukończyły jeszcze trzeciego roku życia. Obie czarne nogi ptaka wieńczą połączone błoną pławną palce. Łabędzie można łatwo rozpoznać po zlokalizowanej na pomarańczowym dziobie charakterystycznej narośli. Staje się ona bardziej widoczna w okresie godowym³.

Czy łabędzie latają?

Ludzie najczęściej mają okazję obserwować łabędzie pływające w stawach lub jeziorach. Rzeczywiście, ptaki te spędzają mnóstwo czasu w wodzie.  Niejednokrotnie można je także zobaczyć, jak kroczą spokojnym, choć trochę niezgrabnym krokiem po lądzie, skubiąc rosnące w pobliżu zbiorników wodnych trawy. Ptasi bywalcy stawów i jezior w trakcie pływania czy chodzenia po ziemi zazwyczaj mają szyję wygięte w kształt litery „S”⁴.

Biorąc pod uwagę pokaźne gabaryty i masę ciała łabędzi, wiele osób zakłada, że przedstawiciele tego gatunku nie potrafią latać. Jednak nic bardziej mylnego. Omawiane ptaki dysponują bowiem umiejętnością latania. Do skutecznego wzbicia się w powietrze potrzebują jedynie odpowiedniego rozbiegu. Zanim zatem uniosą się w górę, najpierw pędzą po ziemi lub po lodzie z szeroko rozpostartymi skrzydłami, w które próbują złapać wiatr. Po pokonaniu w ten sposób dystansu kilkudziesięciu metrów wznoszą się wyżej, a następnie obierają konkretny kierunek podróży. Sprawnemu poruszaniu się w powietrzu sprzyja opływowy kształt ciała, uzyskiwany dzięki wyprostowaniu szyi i ułożeniu jej w jednej linii z tułowiem. Łabędzie zwykle latają na wysokości około 50 metrów nad ziemią. Jeżeli chcą wylądować, z reguły robią to na powierzchni wody⁵.

Łabędzie nieme zazwyczaj pierzą się raz w roku. Ma to miejsce w okresie od września do stycznia. W tym czasie zrzucają wszystkie lotki, co sprawia, że tymczasowo tracą zdolność latania. Cały proces wymiany piór trwa u tych ptaków około 2 miesięcy, a po jego zakończeniu odzyskują umiejętność wzbijania się w powietrze⁶.

Czy łabędzie odlatują na zimę?

Trudno jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie, czy łabędź odlatuje na zimę. Reprezentanci tego gatunku prowadzą bowiem częściowo wędrowny tryb życia. W praktyce oznacza to, że część osobników jeszcze przed nastaniem chłodniejszych dni wyrusza w podróż do swoich zimowisk zlokalizowanych w Europie Zachodniej, na Bałkanach albo w rejonie Morza Śródziemnego. Za przejawianą przez niektóre ptaki wodne skłonność do migracji odpowiada przede wszystkim brak wystarczającej ilości pożywienia w dotychczasowych miejscach żerowania oraz niezbyt dobre przystosowanie do znoszenia zimna⁷. Migracje ptaków pozostają w zgodzie z wolą Stwórcy. Jak czytamy w Księdze Jeremiasza: nawet bocian w przestworzach zna swoją porę, synogarlica, jaskółka i żuraw zachowują czas swego przylotu (Jr 8,7).

Duża grupa łabędzi pozostaje jednak w Polsce przez cały rok. Szacuje się, że dotyczy to mniej więcej kilkunastu tysięcy okazów spotykanych w różnych rejonach naszego kraju. Co więcej, swoje naturalne zimowiska nad Wisłą mają też osobniki z Litwy i Białorusi. Tymczasowo zasilają one populacje rodzimych ptaków zimujących na terytorium Polski⁸.

Dlaczego niektóre łabędzie porzuciły wędrowny tryb życia na rzecz osiadłego i nie odlatują już na zimę? Na to zjawisko wpływ mają różne czynniki. Jednym z najważniejszych są notorycznie powtarzające się w ostatnich latach łagodne zimy w strefie klimatu umiarkowanego. Brak śniegu i siarczystych mrozów zachęca ptaki do pozostania na miejscu. Ponadto naturalny rytm wędrówek ptaków wodnych często zostaje zaburzony na skutek regularnego dokarmiania przez ludzi. Zwierzęta bardzo szybko przyzwyczajają się do tego stanu rzeczy, co powoduje, że zanika ich naturalna tendencja do migrowania na zimę w inne rejony Europy⁹.

Czym karmić łabędzie?

Żyjące na wolności łabędzie zwykle doskonale radzą sobie z samodzielnym zdobywaniem pożywienia. Ich jadłospis składa się na ogół ze zbutwiałych części roślin wodnych (np. rdestnic, pałek, trzcin) oraz traw porastających brzegi akwenów. W diecie tych ptaków dominują zatem składniki pochodzenia roślinnego. Łabędzie niekiedy wzbogacają swoje menu o larwy owadów, małże oraz ślimaki. Pokarm mięsny nie jest im jednak niezbędny do funkcjonowania. Z powodzeniem mogą się bez niego obejść nawet przez całe życie¹⁰.

Łabędziom zasadniczo nie powinno się dostarczać pożywienia przez większą część roku. Zaleca się dokarmianie tych ptaków tylko w trakcie mroźnych, surowych zim. Zwierzętom można wówczas serwować gotowe mieszanki, bogate w rozmaite składniki odżywcze, dostępne w sklepach zoologicznych. Dobrym rozwiązaniem jest też podawanie łabędziom ziaren różnych zbóż (np. pszenicy, jęczmienia, owsa, kukurydzy) oraz niewielkich kawałków surowych lub gotowanych warzyw (np. marchwi, kapusty, ziemniaków, buraków pastewnych). Można je też z powodzeniem podkarmiać rozdrobnionymi suszonymi owocami (m.in. jabłkami, gruszkami, bananami), a także otrębami i płatkami owsianymi¹¹.

Łabędzi (podobnie jak żadnych innych ptaków) nie należy częstować chlebem ani wysoko przetworzoną żywnością typu fast food (np. chipsy, krakersy, paluszki). Układ pokarmowy tych ptaków niezbyt dobrze radzi sobie bowiem z trawieniem tego typu specjałów. W efekcie może to prowadzić do różnych chorób i powikłań zdrowotnych u karmionych w ten sposób osobników¹².

Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:

• Mieniak tęczowiec
• Piżmowiec syberyjski – piżmowiec – kabanga
• Polskie ptaki drapieżne
• Czy sójka odlatuje na zimę z Polski? Poznaj odpowiedź!
• Ewolucjonistyczne oszustwa

Przypisy

1. Czy łabędzie latają?, Ekologia.pl. 10.12.2024, https://www.ekologia.pl/srodowisko/czy-labedzie-lataja/, dostęp: 02.06.2025.
2. Tamże.
3. Czy łabędzie odlatują na zimę? Ekologia.pl, 10.12.2024, https://www.ekologia.pl/srodowisko/czy-labedzie-odlatuja-na-zime/, dostęp: 02.06.2025.
4. Czy łabędzie latają?…, dz. cyt.
5. Tamże.
6. Łabędź niemy, Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/%C5%81ab%C4%99d%C5%BA_niemy, dostęp: 02.06.2025.
7. Czy łabędzie odlatują…, dz. cyt.
8. Zimowanie łabędzi, Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków, Stacja Ornitologiczna Muzeum i Instytutu Zoologii PAN, OTOP BirdLife Polska, dostęp: 02.06.2025.
9. Czy łabędzie odlatują…, dz. cyt.
10. Co jedzą łabędzie. Czym je karmić?, Ekologia.pl, 10.12.2024, https://www.ekologia.pl/srodowisko/co-jedza-labedzie-czym-je-karmic/, dostęp: 02.06.2025.
11. Eksperci UPWr: Nie schlebiaj mi – czyli jak karmić kaczki i inne ptaki wodne?, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, https://upwr.edu.pl/aktualnosci/eksperci-upwr-nie-schlebiaj-mi-czyli-jak-karmic-kaczki-i-inne-ptaki-wodne-3856.html, dostęp: 02.06.2025.
12. Tamże.

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.