Patas rudy, patas, koczkodan rudy, huzar zwykły (Erythrocebus patas) to naziemny gatunek małpy szeroko rozpowszechniony na półsuchych terenach Afryki Zachodniej. Zasięg występowania tego zwierzęcia sięga aż do wschodnich regionów kontynentu.
Taksonomia
Wokół podziału systematycznego patasa rudego narosło sporo niejasności. Część źródeł wyróżnia cztery podgatunki, inne trzy, a jeszcze inne tylko dwa: zachodni E. patas patas (z czarnym nosem) oraz wschodni E. patas pyrrhonotus (z nosem białym). Szczegółowe badania wykazały, że barwa nosa nie jest cechą jednoznacznie rozróżniającą. Może się zmieniać u samic w trakcie ciąży, a także z wiekiem. Co więcej, przedstawiciele E. patas pyrrhonotus z Kenii nierzadko wcale nie mają białych nosów. Z tego względu autorzy katalogu Mammal Species of the World uznali koczkodana rudego za gatunek monotypowy.
Status rodzaju Erythrocebus również długo pozostawał przedmiotem debat. W 1989 roku Colin Groves, na podstawie analizy morfologicznej, zasugerował bliskie pokrewieństwo patasa z koczkodanem zielonym (Cercopithecus aethiops). Wyniki badań filogenetycznych z 2003 roku zdawały się to potwierdzać. Wskazywały na powiązania patasa z C. aethiops i C. lhoesti. Doprowadziło to do czasowego włączenia Erythrocebus do rodzaju Cercopithecus. Późniejsze analizy wykazały jednak, że tak rozumiany rodzaj Cercopithecus byłby parafiletyczny. W konsekwencji wiele gatunków przeniesiono do odrębnych rodzajów: C. aethiops do Chlorocebus, a C. lhoesti do Allochrocebus. Dziś Erythrocebus ponownie uznawany jest za odrębny rodzaj.
Do niedawna sądzono, że Erythrocebus to rodzaj monotypowy, obejmujący wyłącznie huzara zwykłego. Naukowcy w 2017 roku zaproponowali jednak podział na trzy osobne gatunki: E. patas sensu stricto, E. poliphaeus oraz E. baumstarki. Wnioski oparto na różnicach morfologicznych oraz wyraźnych barierach geograficznych między populacjami. Propozycję podziału zaakceptowały m.in. Czerwona lista IUCN oraz American Society of Mammalogists.
Opis patasa rudego
Samce patasa rudego osiągają od 60 do 87 centymetrów długości, nie licząc ogona, który sam w sobie mierzy około 75 centymetrów. Dorosłe samice są wyraźnie mniejsze. Przeciętnie mierzą 49 centymetrów. Różnice w masie ciała są równie znaczące. Samce ważą średnio 12,4 kilograma, a samice zaledwie 6,5 kilograma. To przykład wyraźnego dymorfizmu płciowego.
Samce huzara zwykłego wyróżniają się najdłuższymi kłami spośród wszystkich afrykańskich małp o długich ogonach. Wielkość kłów odgrywa istotną rolę w ustalaniu hierarchii w grupie. Zwierzęta te są wyjątkowo zwinne. Potrafią osiągać prędkość do 55 kilometrów na godzinę. Czyni to koczkodana rudego najszybszym biegaczem wśród naczelnych. Na wolności patas może dożyć nawet 20 lat.
Zasięg występowania
Patas rudy występuje w wielu rejonach Afryki Środkowej, Zachodniej i Wschodniej. Został również introdukowany na Portoryko, gdzie żyje na wolności. Gatunek unika gęstych lasów. Preferuje otwarte tereny sawanny tropikalnej.
Patas rudy – zachowanie
Patas rudy żyje w wielosamiczych grupach liczących do 60 osobników, choć obserwowano również znacznie większe skupiska. Przez większą część roku w takiej grupie znajduje się tylko jeden dorosły samiec. Dopiero w okresie rozrodczym dołącza do niej więcej samców, tworząc tymczasowe struktury wielosamcowe. Młode samce, po osiągnięciu dojrzałości płciowej w wieku około czterech lat, opuszczają grupę. Zazwyczaj dołączają wówczas do stad złożonych wyłącznie z innych samców. Ciekawostką jest fakt, że to dorosłe samice decydują o kierunku przemieszczania się grupy.
Dieta huzara zwykłego przypomina raczej menu znacznie mniejszych naczelnych. Składa się głównie z owadów, soków roślinnych (żywic), nasion i bulw.
Organizacja społeczna samic
W strukturze społecznej samic patasa rudego zaobserwowano istotne różnice między poszczególnymi populacjami. Może to mieć związek z dostępnością pokarmu. Konflikty między samicami często wynikają z rywalizacji o ograniczone zasoby. Tam, gdzie pożywienie występuje w postaci skupisk (np. krzewów owocowych), obserwuje się większą liczbę konfliktów, ale jednocześnie wyraźniejsze i bardziej stabilne hierarchie dominacyjne. W środowiskach, gdzie zasoby są rozproszone – jak owady – hierarchie te są słabiej zaznaczone.
Zachowanie samic po zakończonym sporze sugeruje, że rozpoznają one pokrewieństwo matrylinearne – nierzadko widać, że relacje między dwiema zwaśnionymi samicami zmieniają się już chwilę po konflikcie. Często można zaobserwować pojednawcze gesty, takie jak siadanie obok siebie czy wzajemna pielęgnacja sierści. Choć takie zachowania zdarzają się również między osobnikami niespokrewnionymi, najczęściej występują między samicami spokrewnionymi w linii matczynej. Dominacja odgrywa w tym kontekście mniejszą rolę, choć samica alfa najrzadziej angażuje się w pojednania. Silne więzi między matrylinearnymi krewniaczkami to cecha wspólna dla wielu naczelnych, w tym także małp z rodzaju Chlorocebus.
Organizacja społeczna samców
U patasa rudego okres rozrodczy przypada na porę deszczową. Poza tym czasem samce i samice żyją w stosunkowo stabilnych grupach złożonych z jednego dorosłego samca-rezydenta i kilku samic. Pozostali przedstawiciele płci męskiej funkcjonują w osobnych grupach lub prowadzą samotniczy tryb życia. W trakcie rui samice przyciągają samotnych samców spoza grupy. Często kończy się to wyparciem samca rezydenta i przekształceniem stada w wielosamcowe. Nowy dominujący samiec zwykle toleruje innych przybyszów, skupiając się na kopulacji z samicami. Po zakończeniu sezonu godowego struktura grupy powraca do układu z jednym samcem, który przegania rywali. Sporadycznie tolerowani są osobnicy podporządkowani.
Młode samce opuszczają rodzinne stado w wieku od dwóch do czterech lat. Jedno z przeprowadzonych badań wykazało, że większość z nich odchodzi jeszcze przed osiągnięciem dojrzałości płciowej. Różni się to od wcześniejszych obserwacji, według których młode samce zostawały w grupie dłużej. Powody opuszczania grupy przez młodzież nie są jednoznaczne. W warunkach hodowlanych dominujące samce wykazywały wobec młodszych agresję. W środowisku naturalnym nie zaobserwowano jednak takich zachowań. Młode samce, zanim odejdą, coraz rzadziej przebywają w towarzystwie dorosłych samic.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Kokoszka (zwyczajna) – kokoszka – kokoszka wodna – kurka wodna
- Kleszcz pospolity – kleszcz pastwiskowy – kleszcz psi
- Co jedzą myszy polne i domowe?
- Czym jest kulturowe chrześcijaństwo?
Źródło
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Common_patas_monkey [dostęp: 17.04.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Sanjay Acharya. CC BY-SA 4.0.


