Kokoszka (zwyczajna), kokoszka, kokoszka wodna, kurka wodna (Gallinula chloropus) należy do rodziny chruścieli (Rallidae). Występuje powszechnie na rozległych obszarach Starego Świata. Spotkać ją można w Europie, Azji i Afryce. Zamieszkuje głównie zbiorniki wodne otoczone bujną roślinnością: bagna, stawy, kanały i inne podmokłe tereny. Unika regionów polarnych oraz tropikalnych lasów deszczowych. Jest jedną z najpospolitszych przedstawicielek chruścieli.
Taksonomia
Kokoszka zwyczajna została formalnie opisana w 1758 roku przez szwedzkiego przyrodnika Carla Linneusza w dziesiątym wydaniu jego przełomowego dzieła Systema Naturae. Początkowo umieszczono ją w rodzaju Fulica. Nadano jej nazwę binominalną Fulica chloropus. Obecnie gatunek zaliczany jest do rodzaju Gallinula, utworzonego w 1760 roku przez francuskiego zoologa Mathurina Jacquesa Brissona. Nazwa rodzajowa Gallinula pochodzi z łaciny. Oznacza „kurkę” lub „małą kurę”. Epitet gatunkowy chloropus wywodzi się z greki starożytnej: khlōros – „zielony” i pous – „stopa”.
Blisko spokrewnione gatunki, takie jak kokoszka amerykańska (Gallinula galeata) z Nowego Świata oraz kokoszki z archipelagu Tristan da Cunha – G. nesiotis i G. comeri – były niegdyś traktowane jako jeden gatunek z kokoszką zwyczajną. Obecnie, na podstawie istotnych różnic genetycznych, budowy czerwonej płytki dziobowej oraz głosu, wszystkie uznawane są za odrębne gatunki. Także australijska kokoszka ciemna (G. tenebrosa) była w przeszłości przez niektórych autorów łączona z kokoszką zwyczajną.
Określenie mor-hen występuje w języku angielskim od XIII wieku. Człon moor odnosi się tu do dawnego znaczenia słowa „bagno”, a nie do dzisiejszych wrzosowisk. Bardziej trafna nazwa waterhen odwołuje się bezpośrednio do wodnego środowiska życia ptaka. Warto przy tym zaznaczyć, że watercock nie jest samcem waterhen. Oznacza zupełnie inny gatunek chruściela – Gallicrex cinerea, a water rail odnosi się zazwyczaj do Rallus aquaticus, także niespokrewnionego bezpośrednio z kokoszką.
Obecnie wyróżnia się pięć podgatunków kokoszki zwyczajnej:
- G. c. chloropus występuje w Europie i Afryce Północnej. Spotkać ją można po Japonię i Azję Południowo-Wschodnią,
- G. c. meridionalis zasiedla tereny Afryki subsaharyjskiej i Wyspę Świętej Heleny,
- G. c. pyrrhorrhoa zasiedla Komory, Madagaskar, Reunion i Mauritius,
- G. c. orientalis występuje na Seszelach, Andamanie, Półwyspie Malajskim, Wielkich i Małych Wyspach Sundajskich, Sulawesi i Filipinach,
- G. c. guami zasiedla Marian Północne i Guam w zachodniej Mikronezji.
Opis kokoszki zwyczajnej
Kokoszka zwyczajna nie wykazuje wyraźnego dymorfizmu płciowego. Oznacza to, że samce i samice wyglądają niemal identycznie. Upierzenie jest kontrastowe. Grzbiet i skrzydła są oliwkowobrązowe. Głowa, szyja, piersi i boki – łupkowoszare. Brzuch jest białawy, a pokrywy podogonowe śnieżnobiałe. Charakterystyczny czerwony dziób zakończony jest żółtą końcówką. Czoło zdobi naga rogowa tarczka w intensywnie czerwonym kolorze. Smukłe, żółtozielone nogi zakończone są bardzo długimi palcami, z wąskimi fałdami skóry po bokach. W przeciwieństwie do łysek kokoszka nie ma błon pławnych.
Na boku ciała widoczny jest biały pas biegnący równolegle do dolnej krawędzi skrzydła. Młode ptaki są brązowe. Mają zielonkawą tarczkę czołową, ale brakuje im intensywnego czerwonego zabarwienia i dwubarwnego dzioba. Pisklęta wyróżniają się czarnym puchem, czerwoną plamą wokół dzioba i niebieskawą skórą wokół oczu, prześwitującą między piórami. Podczas pływania kokoszka utrzymuje się wysoko nad powierzchnią wody. Charakterystycznie kiwa ogonem oraz głową.
Blisko spokrewniony modrzyk odróżnia się metalicznie niebieskim upierzeniem oraz masywniejszym, czerwonym dziobem i dużą tarczką czołową. Kokoszka jest od łyski wyraźnie mniejsza i smuklejsza.
W obrębie gatunku występują różnice między podgatunkami. Przedstawiciele ze Starego Świata mają eliptyczną, zaokrągloną tarczkę czołową, podczas gdy u kokoszki amerykańskiej (dawniej uznawanej za podgatunek) jest ona niemal kwadratowa i najszersza u góry. Osobniki podgatunków G. c. meridionalis i G. c. orientalis są mniejsze, mają stalowoszare pokrywy skrzydłowe i brakuje im oliwkowego odcienia na grzbiecie. U G. c. pyrrhorrhoa występuje cielista pokrywa podogonowa, a G. c. guami wyróżnia się ciemniejszym upierzeniem.
Średnie wymiary kokoszki zwyczajnej to: długość ciała 30–38 cm, rozpiętość skrzydeł 50–55 cm. Masa ciała zależy od podgatunku – samce G. c. chloropus ważą średnio 339 g (zakres 249–493 g), a samice 271 g (192–343 g). U G. c. meridionalis masa wynosi przeciętnie 245 g (173–335 g).
Zasięg występowania
Kokoszka zwyczajna to pospolity ptak lęgowy i osiadły, występujący w środowiskach bagiennych, nad rzekami, jeziorami porośniętymi gęstą roślinnością, a nawet w miejskich parkach. W rejonach, gdzie wody zamarzają zimą, kokoszki wędrują do cieplejszych stref klimatycznych. W Chinach ich populacje żyjące na południe od Jangcy są zasadniczo osiadłe, a te z północnych rejonów migrują na zimowiska. Co ciekawe, populacje chińskie wykazują dużą różnorodność genetyczną.
Kokoszka zwyczajna – zachowanie i rozród
Kokoszka zwyczajna odżywia się roślinami oraz drobnymi organizmami wodnymi. Żeruje zarówno na brzegu, jak i w wodzie. Potrafi chodzić po liściach lilii wodnych, a nawet zanurzać się w poszukiwaniu pożywienia. Choć z natury jest ostrożna i skryta, w niektórych miejscach przyzwyczaja się do obecności człowieka. Można ją oswoić. Mimo postępującej utraty siedlisk w niektórych regionach gatunek pozostaje liczny i szeroko rozpowszechniony.
W sezonie lęgowym kokoszki wykazują silne zachowania terytorialne. Potrafią agresywnie bronić swojego rewiru nie tylko przed przedstawicielami własnego gatunku, ale też innymi ptakami wodnymi, jak np. kaczki. Gniazdo w formie koszyka budują na ziemi, w gęstej roślinności. Składanie jaj zaczyna się wiosną. Na początku sezonu samica składa przeciętnie osiem jaj. Późniejsze lęgi są mniej liczne – od pięciu do ośmiu jaj lub mniej. Gniazda bywają wykorzystywane przez inne samice. Inkubacja trwa około trzech tygodni. Uczestniczy w niej samica, ale także samiec. Rodzice razem karmią pisklęta. Młode opuszczają gniazdo po 40–50 dniach. Po kilku kolejnych tygodniach stają się samodzielne.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Kleszcz pospolity – kleszcz pastwiskowy – kleszcz psi
- Kinkażu żółty – wikławiec – chwytacz
- Jakie zwierzęta mieszkają na Antarktydzie?
- JHWH czyli Jahwe – Bóg ponad wszystkich innych bogów
Źródło
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Common_moorhen [dostęp: 16.04.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Alexis Lours. CC BY 4.0.
