Kleszcz pospolity, kleszcz pastwiskowy, kleszcz psi (Lxodes ricinus) występuje głównie w Europie. Może osiągać długość nawet 11 mm. Jest groźnym wektorem patogenów. Przenosi zarówno bakterie, jak i wirusy, w tym wywołujące boreliozę oraz kleszczowe zapalenie mózgu.
Opis
Podobnie jak inne gatunki z rodzaju Ixodes, kleszcz pospolity nie posiada oczu ani wyraźnych ozdób na ciele. Brakuje mu też tzw. festonów, czyli fałdów skórnych na tylnym brzegu ciała. Charakterystyczne dla tego gatunku są długie głaszczki oraz bruzda odbytowa umiejscowiona powyżej odbytu. Kleszcz pastwiskowy posiada twardy, grzbietowy pancerz, który u samców zakrywa cały odwłok, a u samic i nimf tylko jego część. To największy z trzech powszechnie występujących gatunków kleszczy z rodzaju Ixodes w Wielkiej Brytanii – obok I. canisuga i I. trianguliceps (kleszcza gryzoni). Samce osiągają długość od 2,4 do 2,8 mm. Nimfy mierzą od 1,3 do 1,5 mm. Samice mają od 3 do 3,6 mm, a po nassaniu się krwi mogą osiągnąć do około 11 mm długości. Ryjek jest długi i wyraźnie wyodrębniony od reszty ciała.
Zasięg występowania kleszcza pospolitego
Kleszcz pospolity występuje powszechnie w całej Europie. Spotkać go można także w niektórych regionach Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu. Jego zasięg sięga na północ aż po Islandię oraz na wschód – po niektóre rejony Rosji. Granicę występowania na północy wyznaczają przede wszystkim warunki środowiskowe, zwłaszcza niskie temperatury. Seria łagodnych zim w Skandynawii sprzyja jednak stopniowemu rozszerzaniu się siedlisk tego gatunku.
Kleszcz pastwiskowy najczęściej zasiedla środowiska, w których występuje wielu potencjalnych żywicieli. Należą do nich lasy liściaste, wrzosowiska i zadrzewienia. Preferuje obszary o wysokiej wilgotności. Nie występuje w regionie śródziemnomorskim.
Wpływ zmian klimatycznych
Postępujące zmiany klimatu, wynikające z emisji gazów cieplarnianych, modyfikują warunki środowiskowe i przesuwają granice występowania wielu gatunków zwierząt. Kleszcz pospolity nie jest tu wyjątkiem. Prognozy wskazują, że na fermach hodowlanych w Wielkiej Brytanii liczebność tego gatunku może wzrosnąć o 5–7%, w zależności od stopnia nasilenia zmian klimatycznych. To potencjalne zagrożenie dla zdrowia ludzi i zwierząt, związane z przenoszonymi przez kleszcze chorobami.
Cykl życiowy
Kleszcz pospolity przechodzi trzyetapowy cykl życiowy. Zazwyczaj trwa on od 2 do 3 lat. W skrajnych przypadkach może się wydłużyć nawet do 6 lat. W stadium dorosłym pasożytuje na dużych ssakach – owcach, krowach, psach, jeleniach, koniach, a także na ludziach – przez 6 do 13 dni. Po nassaniu samica odpada od żywiciela, składa kilka tysięcy jaj i ginie. Wylęgłe larwy nie poszukują aktywnie żywiciela. Najczęściej pasożytują na owadożernych ssakach (rzęd Eulipotyphla), ale mogą też żerować na gryzoniach, królikach, ptakach, gadach lub nietoperzach. Po 3–5 dniach odżywiania larwy odpadają, linieją i przechodzą w stadium nimfy. Nimfy wspinają się na źdźbła trawy lub gałęzie w poszukiwaniu kolejnego żywiciela. Przy zbyt niskiej wilgotności powietrza powracają do wilgotnego środowiska przy powierzchni gruntu. W tej fazie atakują drobne i średnie ssaki.
Zdolność do przenoszenia chorób
Kleszcz pastwiskowy jest wektorem wielu niebezpiecznych chorób odkleszczowych, które dotykają różne gatunki ssaków. Psy mogą zarażać się boreliozą (chorobą z Lyme) wywoływaną przez krętki Borrelia burgdorferi, B. afzelii i B. garinii. U bydła wykrywa się m.in. babeszjozę (tzw. czerwonkę europejską) wywoływaną przez pierwotniaki Babesia divergens, B. bovis i B. ovis, boreliozę, kleszczową pyaemię owczą (wywoływaną przez Staphylococcus aureus), gorączkę kleszczową bydła (Anaplasma phagocytophila), gorączkę Q (Coxiella burnetii), gorączkę śródziemnomorską Boutonneuse (Rickettsia conorii) oraz infekcję bakteriami Anaplasma marginale. U koni potwierdzono przypadki boreliozy, infekcji Anaplasma phagocytophila oraz wirusowej choroby louping ill. Ludzie z kolei mogą zakazić się boreliozą, kleszczowym zapaleniem mózgu, gorączką Q oraz louping ill. Istnieje też ryzyko uczulenia na mięso ssaków – tzw. alergia na alfa-gal, wywoływana przez kontakt z antygenem przenoszonym przez ślinę kleszcza.
Kleszcz pospolity – naturalni wrogowie
Pasożytnicza osa Ixodiphagus hookeri składa jaja wewnątrz ciała kleszcza pospolitego. Nie jest on jednak jej jedynym żywicielem. Osa wykorzystuje kleszcze do rozwoju larw, które stopniowo niszczą gospodarza od środka. Choć zjawisko to może ograniczać liczebność niektórych populacji kleszczy, I. hookeri nie jest ściśle wyspecjalizowana – pasożytuje także na innych przedstawicielach rodzaju Ixodes.
Taksonomia
Naukowa nazwa kleszcza pospolitego sięga początków współczesnej nomenklatury zoologicznej. Została po raz pierwszy opublikowana w 1758 roku w dziesiątym wydaniu Systema Naturae Carla Linneusza jako Acarus ricinus. Wówczas wszystkie znane kleszcze i roztocza były klasyfikowane w jednym rodzaju – Acarus. Dopiero francuski entomolog Pierre André Latreille wyodrębnił z tej grupy nowy rodzaj Ixodes. Gatunek I. ricinus stał się jego typowym przedstawicielem. W kolejnych dekadach gatunek był wielokrotnie opisywany pod różnymi nazwami i klasyfikowany w innych rodzajach. Zaowocowało to licznymi synonimami naukowymi. Wśród nich znalazły się m.in.: Acarus ricinoides, Cynorhaestes ricinus, Ixodes bipunctatus, Ixodes plumbeus, Ixodes pustularum, Ixodes fodiens czy Ixodes sciuri. Pomimo bogatej historii taksonomicznej, dzisiejsza nazwa Ixodes ricinus pozostaje powszechnie akceptowaną i obowiązującą w literaturze naukowej.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Kinkażu żółty – wikławiec – chwytacz
- Kiełż zdrojowy – kiełż skaczący
- Mastif tybetański – największy pies świata
- Erozja kontynentów świadczy przeciwko milionom lat
Źródło
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Ixodes_ricinus [dostęp: 16.04.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: W.alter. CC BY-SA 4.0.


