Największe teologiczne kontrowersje Orygenesa

Orygenes był wielką indywidualnością, teologiem, filozofem i pisarzem wczesnochrześcijańskim. Największymi kontrowersjami w nauczaniu Orygenesa były: nadmierna alegoryzacja Biblii, koncepcja nieśmiertelnej duszy, preegzystencja i uniwersalizm zbawienia.

Curriculum vitae Orygenesa

Orygenes, ok. 185 – ok. 254 r., urodził się w Aleksandrii. Już w młodym wieku osiągnął niezwykły poziom wiedzy. Kształcił się u teologa i filozofa chrześcijańskiego Klemensa z Aleksandrii, który uznawał filozofię grecką za „trzeci Testament”. Jego nauczycielem był też neoplatonik Ammoniusz Sakkas, o którym powiadano, że był chrześcijaninem, ale później odszedł od chrystianizmu¹.

Orygenes słynął z rygorystycznej ascezy. W wieku 18 lat został rektorem aleksandryjskiej szkoły katechetycznej, w której korzystano z filozofii. Popadł w konflikt z biskupem Aleksandrii, a z powodu niezgodności z ortodoksją został skazany na banicję. Osiadł w Cezarei Palestyńskiej, gdzie założył szkołę analogiczną do aleksandryjskiej, która zyskała wielki rozgłos.

Uchodził za eksperta w dziedzinie teologii, filozofii i filologii. Jako pierwszy opracował systematyczny wykład wiary chrześcijańskiej. Dużo podróżował, by głosić kazania oraz brać udział w dyskusjach, np. z gnostykami. Stosował alegoryczną metodę interpretacji Biblii, w której wyraźne były wpływy egzegezy dzieł Homera, dokonywanej przez platoników i stoików².

Był autorem ogromnej ilości dzieł. Są to pisma dogmatyczne, ascetyczne, apologetyczne, biblijno-egzegetyczne oraz listy teologiczne. Głównym, a zarazem najbardziej kontrowersyjnym jego dziełem, jest powstałe po 220 r. dzieło dogmatyczne „O zasadach” (Peri archon) w 4 księgach. Snuł w nim dociekania o Bogu, rzeczach niebieskich i o człowieku — wolnej woli z jej konsekwencjami, nieśmiertelności duszy, życiu wiecznym³.

Orygenes został uwięziony podczas prześladowań chrześcijan za panowania cesarza Decjusza. Zmarł wskutek tortur.

Preegzystencja w eklektyzmie teologicznym Orygenesa

Orygenes opracował syntezę wiary chrześcijańskiej i filozofii neoplatońskiej według schematu „zstępującej i wstępującej duszy”⁴. Na czele hierarchii bytów umieścił Boga Ojca, który jest „dobrem samym w sobie” (autoagathon). Bóg Ojciec zrodził Syna (Mądrość-Logos), który jest Mu podporządkowany (subordynacjonizm).

Bóg dał początek czystym duchom, „intelektom” (logikoi). Niektóre wątki z dzieła „O zasadach” wskazują na ich współistotność z Bogiem, że są z Nim jednej substancji: „Wszystkie rozumne natury, to jest Ojciec, Syn i Duch Święty, aniołowie, Potęgi, Panowania i inne Moce, a także i sam człowiek według godności duszy mają jedną substancję”⁵. Ta monistyczna struktura uległa apostazji i utworzyła byty anielskie oraz ludzkie. Orygenes, próbując wyjaśnić tę apostazję, pisał o zaniedbaniu, nudzie i zapomnieniu, a więc o nadużyciu daru wolności.

„Intelekty”, oddaliwszy się od Boga, spadły z gwiazd i weszły w materię. Był to ich grzech pierworodny, w wyniku którego oziębły i stały się duszami. Orygenes napisał o tym: „Jeżeli więc to, co święte, nazywa się ogniem, płomieniem i żarem, a wszelkie przeciwieństwo świętości jest określane jako coś zimnego i powiedziano przy tym, iż miłość grzeszników ziębnie, to trzeba się zastanowić, czy przypadkiem nazwa »dusza«, po grecku psyche, nie pochodzi od »oziębienia« lepszego, boskiego stanu, a to dlatego, iż dusza oziębła w naturalnym boskim żarze i z tego właśnie powodu posiada taką istotę i nazwę”⁶.

Proporcjonalnie do popełnionej winy intelekty zostały przyobleczone w ciała o różnej gęstości. Byty, które dopuściły się grzechów ani na tyle ciężkich, by stanąć w jednym rzędzie z demonami, ani na tyle lekkich, by stać się aniołami, zanurzone są w masywnych ludzkich ciałach. Różnice między ludźmi i narodami wynikają ze stopnia oziębienia dusz.

Koncepcja nieśmiertelności duszy i jej pokłosie

Orygenes zdefiniował duszę po platońsku jako substancję rozumną i poruszającą się. Historia wędrówki Izraela przez pustynię do Ziemi Obiecanej jest, według Orygenesa, alegorycznym obrazem duszy wznoszącej się do Boga. Jej celem jest powrót do jedności z substancją Boga. Pod wpływem orygenizmu niektórzy mnisi twierdzili, że dzięki modlitwie i ascezie są „równi Chrystusowi” (isochristoi)⁷.

Orygenes zakładał, że po śmierci pobożna dusza wznosi się ponad płeć, zyskując dzięki kontemplacji coraz lepsze poznanie Boga. Przechodzi do miejsca nazywanego w Biblii rajem, które jest miejscem nauczania, szkołą dla dusz: „I jeśli ktoś będzie »czysty w sercu«, oczyszczony w umyśle i wyćwiczony w myśli, to ten czyniąc szybkie postępy, szybko też wzniesie się do owego miejsca w powietrzu i dotrze do królestwa niebieskiego przechodząc, że tak powiem, przez siedziby poszczególnych miejsc, które Grecy określali jako »sfery«, czyli kręgi, a które Pismo Święte nazywa »niebiosami« i tak po kolei przejdzie przez poszczególne sfery”⁸.

Orygenes zwalczał poglądy chrześcijan, którzy uważali, że ludzka dusza zasypia po śmierci ciała, albo umiera, i w takim stanie znajduje się aż do zmartwychwstania. Do jednej z takich polemik doszło ok. 248 r. w Arabii, gdzie żyli chrześcijanie, którzy nauczali, że dusza ludzka umiera w chwili śmierci razem z ciałem i z nim razem podlega zniszczeniu. Zwołano przeciwko nim synod i wezwano Orygenesa, który na zgromadzeniu wystąpił z taką siłą, że tych, co poprzednio „zbłądzili”, doprowadził do zmiany zapatrywań⁹.

Jak widać, Orygenes w swoich poglądach daleko odszedł od nauczania apostolskiego, choć deklarował swoją służbę dla Kościoła, pisząc, że: „Należy zatem trzymać się tylko tej prawdy, która ani o włos nie odchyla się od kościelnej i apostolskiej tradycji”¹⁰. Mimo to wbrew stanowisku Biblii nauczał o preegzystencji i postegzystencji nieśmiertelnych dusz.

Pogląd, że ciało więzi duszę i ją poniża, miał swoje konsekwencje. Skłonił chrześcijan do życia w surowej ascezie, odosobnieniu i samotności. Przyczynił się do tworzenia klasztorów i opactw oraz pojawienia się pustelni i pustelników.

Apokatastaza, czyli zbawienie wszystkich istot rozumnych

Pod koniec II w. w chrześcijaństwie wyodrębniły się trzy stanowiska w kwestii ostatecznego przeznaczenia ludzi, którzy nie zostaną zbawieni. Biskup Lyonu Ireneusz nauczał o ostatecznym unicestwieniu potępionych, o ich śmierci wiecznej. Z kolei wpływowy teolog Tertulian z Kartaginy rozpisywał się o wiecznych mękach potępionych¹¹.

Orygenes odrzucił te stanowiska i nauczał o całkowitej apokatastazie. Biblijne sformułowania „wieczny ogień”, „zewnętrzne ciemności” itp. zinterpretował jako udrękę i niewiedzę duszy, wynikające z oddalenia się od Boga. Inspirację biblijną dla apokatastazy znalazł w listach ap. Pawła: w 1 Liście do Koryntian 15,28 i w Liście do Filipian 2,10. Uważał, że zbawiona zostanie każda istota rozumna, a nawet szatan. Ewentualna kara (piekło) nie będzie karą nieskończoną, bo zniszczone zostaną grzechy, a nie grzesznicy. Ogień, którym karany jest niegodziwiec, jest jego „własnym ogniem”, a nie ogniem rozpalonym przez kogoś innego.

Koncepcja apokatastazy (apokatastasis) była znana filozofii greckiej. Stosowano ją na określenie celowego powrotu kosmosu i bytów duchowych do stanu pierwotnego, w którym stworzenie w sposób doskonały może realizować swoją naturę. Zwolennikami apokatastazy byli stoicy, zapowiadała ją eschatologia platońska, głosili ją gnostycy, jej zwolennikiem był wywodzący się z judaizmu Filon z Aleksandrii, a także Plotyn i jego uczniowie¹².

Nadmierna alegoryzacja Biblii

W interpretacji Biblii oparł się na hermeneutyce aleksandryjskiej. Nie przywiązywała ona większego znaczenia do historyczno-dosłownego sensu Biblii. Skupiała się na alegorii, by wydobyć z tekstu biblijnego wyższą wiedzę (gnozę).

Orygenes wyróżnił trzy sensy tekstu biblijnego: dosłowny, moralny i duchowy. Sens dosłowny, który nazywał ziemskim (cielesnym albo żydowskim), miał dla niego najmniejszą wartość. Orygenes odrzucił tym samym wiele spośród historycznych zapisów Biblii, bo nie uznawał ich dosłowności. Utrzymywał, że wiele wydarzeń zapisanych w Biblii nigdy się nie wydarzyło dokładnie tak, jak to zostało przedstawione w Biblii¹³.

W związku z powyższym Orygenes odrzucił dosłowność biblijnego opisu stworzenia: stworzenie świata w 7 dniach, warunkową nieśmiertelność człowieka, historię grzechu Adama i Ewy oraz pochodzenie śmierci. Raj i wygnanie zeń człowieka uważał za alegorię kosmicznej katastrofy intelektów, która rozegrała się w niebie na planie transcendentnym. Okrycia ze skór, którymi Bóg zasłonił nagość ludzi, interpretował jako uwięzienie dusz w materialnych ciałach. Polemicznie napisał: „Kto jest tak nieświadomy, by przypuszczać, że Bóg, jakby był rolnikiem, zasadził drzewa w raju, w Edenie na wschodzie, a w nim drzewo życia, tj. widoczne i namacalne drzewo z drewna, aby każdy, kto je z niego zębami, uzyskał życie, a jedząc ponownie z innego drzewa, doszedł do poznania dobra i zła? Nikt, myślę, nie może wątpić, że stwierdzenie, że Bóg przechadzał się po południu w raju, a Adam ukrył się pod drzewem, przytoczone zostało w sposób przenośny, aby mogło ono wskazywać na jakieś mistyczne znaczenie”¹⁴.

Podsumowanie

Wielki autorytet Orygenesa w istotny sposób przyczynił się do recepcji wiary w nieśmiertelność duszy w Arabii i na chrześcijańskim Wschodzie. Orygenizm został potępiony przez II sobór ekumeniczny w Konstantynopolu w 553 r. Pomimo tego Orygenes miał wielu zwolenników. Nawiązywano do jego dzieł i inspirowano się jego alegoryczną metodą egzegezy Biblii. Krytycy słusznie zarzucili Orygenesowi nadużywanie alegorii i podważenie w ten sposób Biblii jako dokumentu historycznego. Całkowita apokatastaza, oznaczająca powszechne zbawienie, które ma nastąpić przy końcu świata, także nie ma biblijnego uzasadnienia.

Polecamy również poniższe artykuły:

• Źródła wiary w życie pozagrobowe
• Orfeusz, jego wtajemniczenia i wpływ na chrześcijaństwo
• Nieśmiertelność w ekstatycznym kulcie Dionizosa

Przypisy

1. J. Daniélou, H. I. Marrou, Historia Kościoła T. 1, Warszawa 1984, s. 150.
2. Pogański filozof Porfiriusz, który spotkał się z Orygenesem, napisał o nim: „Życie jego było chrześcijańskie i prawom przeciwne, zapatrywania zaś jego na rzeczy i bóstwo były greckie, i baśniom, greckiej myśli obcym, grecki dawał podkład. W rzeczy samej nigdy nie rozstawał się z Platonem, a z rąk swoich nie wypuszczał pism Numeniosa, Kroniosa, Apollofanesa, Longina, Moderata, Nikomacha, tudzież najsłynniejszych z grona pitagorejczyków mężów. Tam właśnie nauczył się alegorycznego wykładu mistrzów greckich i stąd go przeniósł na pisma żydowskie”. Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, 6, 19.
3. Pamfil z Cezarei, Obrona Orygenesa; Rufin z Akwilei, O sfałszowaniu pism Orygenesa, Kraków 1996, s. 5-24.
4. C. Tresmontant, Problem duszy, Warszawa 1973, s. 120-123; Plotyn, Enneady, VI, 4, 16.
5. Św. Hieronim, Listy, T. 3, Warszawa 1954, s. 251. Późniejsza teologia patrystyczna przeciwstawiła idei, że świat „intelektualny” jest jednej substancji, pojęcie absolutnej transcendencji Boga, wyrażone w teologii apofatycznej.
6. Orygenes, O zasadach, 2, 8, 3.
7. J. Meyendorff, Teologia bizantyjska, Warszawa 1984, s. 33-36.
8. Orygenes, O zasadach, 2, 11, 6.
9. Ważnym elementem jest tu wyraźnie semicki charakter nauki dotyczącej śmiertelności duszy. W konfliktach tych nastąpiło zderzenie ducha greckiego i ducha semickiego. Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, 6, 37. J. Daniélou, H. I. Marrou, Historia Kościoła T. 1, Warszawa 1984, s. 153.
10. Orygenes, O zasadach, 1, 2.
11. L. E. Froom, The Conditionalist Faith of Our Fathers, T. 1, Washington 1965, s. 873-901; 947-968.
12. Powszechna Encyklopedia Filozofii, Lublin 2000, s. 297n. W Nowym Testamencie termin „apokatastaza” został użyty w Dziejach Apostolskich 3,21 na określenie czasu, w którym ma powtórnie przyjść Jezus, kiedy to wypełnią się biblijne przepowiednie o założeniu Królestwa Bożego: nastąpi wtedy „odnowienie wszechrzeczy”. Biblijna apokatastaza nie obejmie potępionych.
13. L. E. Froom, The Conditionalist Faith…, op. cit., s. 996-1028.
14. Orygenes, O zasadach, 2, 8, 3; Przeciwko Celsusowi, 4, 37-40.

© Grafika główna: Orygenes ze swoimi uczniami. © Źródło: Wikimedia Commons.