Kim była córka faraona, która uratowała Mojżesza?

Największy ucisk narodu izraelskiego w Egipcie przypadł przed narodzinami Mojżesza. Jeszcze jego trzy lata starszy brat Aaron urodził się bez przeszkód (Wj 7,7). Faraon obawiał się szybkiego przyrostu Izraelitów (Wj 1,9-12), dlatego narzucił im ciężkie roboty, a gdy to nie pomogło, kazał topić ich nowonarodzonych chłopców w Nilu (Wj 1,22). Taki los przypadłby Mojżeszowi po narodzinach, gdyby nie kilka niezwykłych kobiet, w tym córka faraona. Kim ona była?

Problemy władców XVIII dynastii

Z biblijnej chronologii wynika, że do uratowania Mojżesza doszło za panowania XVIII dynastii egipskiej. Jej władcy mieli problem z płodzeniem synów. Wynikało to zapewne z częstych związków kazirodczych, których celem było zachowanie władzy w gronie rodziny, ale zawężało pole genetyczne i powodowało niewydolność w płodzeniu dzieci. Amenhotep I (1546-1526) nie miał syna¹, dlatego na następcę wybrał męża swojej siostry. Thotmes I (1525-1512) był bardzo ambitnym i walecznym wodzem, którego rządy cechowała bezwzględność i okrucieństwo.

Szafira i Pua

Faraon wezwał dwie główne położne i rozkazał: „Przy narodzinach Hebrajek patrzcie na kamienie porodowe, jeśli będzie syn, to go zabijcie, a jeśli córka, niech żyje” (Wj 1,16 Przekład Interlinearny). Wzmianka o kamieniach porodowych (hebr. ha’obnajim) jest ciekawa, ponieważ kobiety rodziły w Egipcie na kamieniach w kształcie podkowy, dlatego poród nazywano „siadaniem na kamieniach”². Taką znajomość zwyczajów mógł posiadać tylko ktoś, kto pochodził z Egiptu, co świadczy za Mojżeszowym autorstwem Księgi Wyjścia.

Za niewykonanie rozkazu faraona ginęła cała rodzina, jak podał starożytny historyk Józef Flawiusz³. Szifra i Pua, które były położnymi, ryzykowały życiem swojej rodziny, aby ratować hebrajskie dzieci. Ilekroć wezwano je do hebrajskiego domu, aby odebrać poród, zwlekały z przyjściem, aż kobieta urodziła (Wj 1,17-19). W ten sposób nie przekroczyły litery rozkazu faraona ani Bożego zakazu zabijania, gdyż były to pobożne kobiety.

Wezwane przed tron, aby wyjaśnić, czemu izraelskie niemowlęta nie giną, odpowiedziały faraonowi, że Hebrajki są bardziej żywotne niż Egipcjanki, dlatego rodzą, zanim przybędzie położna (Wj 1,19). Nie skłamały, bo także dziś wiadomo, że kobiety pracujące ciężko fizycznie rodzą łatwiej. Faraon nie znał się na położnictwie, więc milczał.

Z egipskiej literatury wynika, że imiona Szifra i Pua występowały w drugiej połowie II tysiąclecia p.n.e.⁴. Takie detale świadczą o historycznej rzetelności biblijnej relacji o Mojżeszu. Znamienne jest to, że Bóg zachował w Księdze Wyjścia imiona tych dwóch odważnych położnych, ale nie imienia faraona, który był mordercą niemowląt. Pokazuje to, że Bóg nie zważa na pozycję, lecz na charakter człowieka.

Jochebed i Miriam

Rodzice Mojżesza pochodzili z plemienia Lewiego. Jochebed i Amram ukrywali niemowlę przez trzy miesiące w domu. Ich wysiłki były aktem wielkiej wiary i odwagi, gdyż mogli to przypłacić śmiercią całej rodziny (Hbr 11,23). Prosili Boga, aby uratował życie ich dziecka, ponieważ wierzyli, że będzie wybawicielem Izraela. Józef Flawiusz podał, że Amram otrzymał takie objawienie od Boga⁵.

Józef Flawiusz wyjaśnił, że pewien egipski kapłan zapowiedział faraonowi narodziny hebrajskiego chłopca, który złamie potęgę Egiptu, umocni Izraelitów i zdobędzie wieczną sławę⁶. Idąc za jego radą, faraon kazał zabijać hebrajskich noworodków, podobnie jak to zrobił później Herod, skazując na śmierć noworodki w Betlejem, bo chciał uśmiercić przyszłego Mesjasza-Króla.

Za próbą wyniszczenia potomków Abrahama krył się szatan. W ten sposób próbował zapobiec przyjściu na świat Mesjasza, który miał się wywodzić z narodu wybranego, co potwierdził prorok Balaam (Lb 24,16-17), a także Mojżesz: „Proroka takiego jak ja jestem, wzbudzi ci Pan, Bóg twój, spośród ciebie, spośród twoich braci” (Pwt 18,15 BW). Jakub zapowiedział, że Mesjasz przyjdzie na świat z pokolenia Judy (Rdz 49,10).

Jochebed uplotła koszyk z papirusu (hebr. gome), który wyglądał jak skrzynia (hebr. teba). Powlekła go żywicą i smołą, aby nie przepuszczał wody (Wj 2,2-3). Koszyk miał pokrywę, aby nic nie dostało się do środka. Matka zostawiła go w sitowiach, aby nie porwał go prąd rzeki. Postąpiła zgodnie z literą rozkazu faraona, ale nie w zamierzonym przez niego sensie. Hebrajskie noworodki miały ginąć w rzece. Jochebed zaniosła koszyk nad rzekę i położyła na wodzie w sitowiu. Wybrała miejsce, nad które codziennie przychodziła córka faraona. W pobliżu zostawiła na straży Miriam, starszą siostrę Mojżesza (Wj 2,3-4).

Córka faraona zobaczyła koszyk (Wj 2,5). Płacz i uroda dziecka wzbudziły w niej litość (Wj 2,6; Dz 7,20)⁷. Miriam, która z dala czuwała nad bezpieczeństwem małego braciszka, gdy tylko zobaczyła pozytywną reakcję królewny, podbiegła i zapytała: „Czy mam pójść i zawołać ci jakąś kobietę, mamkę spośród Hebrajek, aby karmiła ci to dziecko?” (Wj 2,7 EIB). Córka faraona wyraziła zgodę, a wówczas Miriam przyprowadziła swoją matkę.

Królewna nakazała: „Zabierz to dziecko i wykarm mi je, a ja dam ci należną zapłatę” (Wj 2,9 BW). Jochebed otrzymała zapłatę za wykarmienie i wychowanie własnego syna. Dzięki wierności Jochebed i rezolutności Miriam Mojżesz spędził dzieciństwo ze swoją rodziną, gdyż wtedy kobiety karmiły dzieci piersią przez kilka lat (Rdz 21,1-7). Jochebed miała czas, aby wpoić dziecku Boże prawdy i historię swojego ludu. Córka faraona nie ukrywała przed Mojżeszem jego pochodzenia, skoro wiedział, że Aaron i Miriam są jego rodzeństwem, mimo że wychował się na dworze faraona.

Kim była córka faraona?

Kobiety odgrywały znaczną rolę w rodzinach królewskich XVIII dynastii. Thotmes I nie miał syna, dlatego wychowywał córkę na faraona⁸. Miała ona na imię Hatszepsut i stała się później jednym z najlepszych faraonów w dziejach Egiptu. Od młodości posiadała duży autorytet, co widać w jej dojrzałych słowach i postawie opisanych w Biblii w epizodzie o małym Mojżeszu.

Wszystko to świadczy, że plan rodziców Mojżesza był dobrze przemyślany. Epizod z uratowaniem małego Mojżesza przez królewnę zapewne przyczynił się do cofnięcia królewskiego rozkazu, aby zabijać hebrajskie noworodki. W ten sposób Mojżesz już jako niemowlę uratował wiele hebrajskich dzieci, które inaczej utonęłyby w rzece. Zapowiadało to jego późniejszą rolę jako wodza, który wyprowadził Izraelitów z niewoli egipskiej.

Córka faraona zapłaciła za wykarmienie i wychowanie chłopca jego matce Jochebed (Wj 2,9), i „miała go za syna” (Wj 2,10 BW), co świadczy, że adoptowała Mojżesza. Szczepan w swojej mowie przed Sanhedrynem potwierdził tradycję, że córka faraona „przybrała go sobie za syna” (Dz 7,21 BT).

Egipskie imię Mose, nadane dziecku przez córkę faraona (Wj 2,10), znaczyło „poczęty” lub „syn” (egip. mes). Dodawano je do nazwy bożka, któremu dedykowano dziecko, na przykład Thutmose (po polsku Thotmes), to „Syn Thota”. Trzon mose był częścią imienia wielu faraonów, na przykład: Kamose, Ahmose, Thutmose czy Ramose (po polsku Ramzes).

Nadanie przez królewnę Mojżeszowi trzonu królewskiego imienia mose oznacza, że widziała w nim przyszłego faraona. Świadczy o tym także wykształcenie, jakie Mojżesz odebrał na dworze królewskim, gdzie go „wdrożono (…) we wszelką mądrość Egipcjan” (Dz 7,22 BW). Mojżesz ewidentnie odrzucił część imienia, która pochodziła od egipskiego bożka, a tym samym „odmówił nazywania się synem córki faraona” (Hbr 11,24 BT).

W języku hebrajskim słowo mosze brzmi podobnie jak egipskie mose, a także hebrajskie maszah, czyli „wyciągnięty”, w sensie „wyciągnięty z wody” (Wj 2,10). Co ciekawe, maszah jest spokrewnione ze słowem „mesjasz”, czyli „wybawiciel” (hebr. masziach)⁹ (Sdz 3,9.15). Jego rodzice rozumieli imię Mojżesza jako potwierdzenie zapowiedzi, że przez niego Bóg wybawi swój lud z niewoli. W tym sensie Mojżesz był zapowiedzią przyszłego Mesjasza.

Późniejsze legendy o uratowaniu dziecka w koszyku

Krytycy uważają biblijną narrację o narodzinach Mojżesza za legendę, ponieważ w Mezopotamii istniały podobne¹⁰. Najbardziej znana opowiada o akadyjskim królu Sargonie, który został w podobny sposób ocalony z wody¹¹. Opowieści o dziecku umieszczonym przez matkę w koszyku na wodzie było więcej, ponieważ takie przypadki zdarzały się naprawdę. Matka, która nie mogła wychować dziecka, wolała je włożyć do koszyka i puścić z prądem rzeki, licząc na czyjąś litość, niż zostawić na śmietniku, co nieraz miało miejsce.

Między legendą o Sargonie a biblijną historią o Mojżeszu są pewne podobieństwa¹², ale i liczne różnice. Na przykład matka Mojżesza była w niewoli, natomiast matka Sargona była wysoko urodzoną kobietą i porzuciła syna, aby nie utracić statusu arcykapłanki. Puściła dziecko z prądem rzeki, podczas gdy Jochebed zostawiła je w sitowiu, aby nurt rzeki nie porwał koszyka. Sargona uratował wieśniak, a Mojżesza córka faraona. Sargon został królem, a Mojżesz wodzem niewolników¹³.

Podobieństwa między legendą o Sargonie a biblijną historią o Mojżeszu są powierzchowne, natomiast różnice zbyt poważne, aby przyjąć, że doszło do zapożyczenia. Tym bardziej, że mezopotamska legenda o Sargonie pochodzi z VIII wieku p.n.e., a Mojżesz żył w Egipcie w XV wieku p.n.e., według biblijnej chronologii (1Krl 6,1), a także kontekstu kulturowo-historycznego.

Bóg obrócił ku dobremu plan wyniszczenia Izraela. Mojżesz, który był zapowiedzią Mesjasza, miał zginąć za sprawą okrutnego nakazu faraona. Zamiast tego trafił na dwór władcy Egiptu jako adoptowany syn jego córki i stał się Bożym instrumentem uwolnienia Izraela.

Polecamy również poniższe artykuły:

• Stworzenie w egipskiej tradycji: szokujące podobieństwa z Biblią
• Cotygodniowy dzień odpoczynku i jego pochodzenie
• Reinkarnacja i prawo karmy

Przypisy

1. G. Robins, The Enigma of Hatshepsut, „Archaeology Odyssey”, 2/1, 1999, s. 30-39.
2. K. McGeough, Birth Bricks Potter’s Wheels, and Exodus 1,16, „Biblica”, 87/3, 2006, s. 305-318.
3. J. Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, 2, 9:2.
4. W. F. Albright, Northwest-Semitic Names in a List of Egyptian Slaves from the Eighteenth Century B.C., „Journal of the American Oriental Society,” 74, 1954, s. 222-233.
5. J. Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, 2, 9:3-4.
6. Ibid., 2, 9:2.
7. Ibid., 2, 9:6.
8. J. Tyldesley, Hatchepsut: The Female Pharaoh, New York 1996, s. 103-119.
9. J. K. Hoffmeier, Israel in Egypt, Oxford 1996, s. 142.
10. B. Lewis, The Sargon Legend: A Study of the Akkadian Text and the Tale of the Hero Who Was Exposed at Birth, Cambridge 1980, s. 264-266.
11. Legenda o Sargonie, 7-11, w: J. B. Pritchard, Ancient Near Eastern Texts, Princeton 1954, s. 119.
12. B. Lewis, The Sargon Legend…, op. cit.
13. Sargon Birth Legend, w: W. W. Hallo, L. K. Younger, The Context of Scripture, Leiden 2003, s. 461.

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.