Czy plagi egipskie mogły mieć naturalne przyczyny?

Zgodnie z Biblią każda plaga godziła w jakiś aspekt bałwochwalczej religii, która zniewalała Egipcjan. Z tego wynika, że plagi miały nadprzyrodzone pochodzenie. Przy ich pomocy Bóg chciał uwolnić nie tylko Izraelitów z niewoli egipskiej, ale także Egipcjan z niewoli duchowej, ponieważ za ich bóstwami kryły się moce ciemności. Mimo to pojawiły się próby wyjaśnienia plag w sposób naturalistyczny, ale czy wytrzymują one próbę badań naukowych?

Wybuch wulkanu na Therze

Niektórzy uważają, że plagi były skutkiem wybuchu wulkanu na wyspie Thera (Santoryn) na Morzu Egejskim. W ten sposób można wyjaśnić niektóre z nich, ale nie wszystkie. Ponadto wybuchu tego wulkanu nie da się pogodzić z biblijną chronologią, gdyż miał miejsce około sto lat przed exodusem.

Manfred Bietak odkrył warstwę pyłu wulkanicznego z początku XVIII dynastii w Tel el-Dab’a, gdzie znajdowała się królewska rezydencja faraonów. Wybuch wulkanu na Therze przypadł zapewne na czasy założyciela tej dynastii faraona Ahmose (1571-1546)¹. Datowanie tej erupcji na panowanie faraona Ahmose wspiera inskrypcja na Steli Sztormu, postawiona przez niego w Karnaku. Jej nazwa pochodzi od nawałnicy, która z ogromną siłą uderzyła na Egipt, niszcząc grobowce, świątynie i piramidy, co było skutkiem wybuchu tego wulkanu².

Próby datowania tej erupcji przez wulkanologów i dendrologów wskazują na koniec XVII lub początek XVI wieku p.n.e. Ma to znaczenie dla ustalenia poprawnej chronologii egipskiej, gdyż w świetle tego datowania chronologia średnia i późna nie są tak prawdopodobne jak wczesna, którą stosuję w swoich publikacjach.

Wybuch wulkanu na Therze był tragiczny w skutkach dla basenu Morza Śródziemnego. Jego siła mogła być większa od erupcji wulkanu Krakatau w 1883 roku, której skutki odczuł cały świat. Ale wulkan na Therze nie mógł przyczynić się do egipskich plag, ponieważ nastąpił wiek przed exodusem. Zgodnie z Biblią exodus nastąpił 480 lat przed rozpoczęciem budowy świątyni jerozolimskiej przez króla Salomona (970-931), czyli w 1446 roku p.n.e.³.

Alga i wąglik

Popularną hipotezę wyjaśniającą plagi naturalnymi sposobami przedstawiła Greta Hort w latach pięćdziesiątych XX wieku⁴. Powołuje się na nią niemal każde opracowanie o egipskich plagach, mimo że nie została naukowo zweryfikowana. Zadania tego podjął się niedawno Brad Sparks. Wówczas okazało się, że z naukowego punktu widzenia jest ona nie do utrzymania⁵.

Greta Hort sugerowała, że pierwszą plagę spowodowały dwa glony (Haematococcus pluvialis i Euglena sanguinea). Według niej te glony i duża ilość czerwonej glinki z etiopskich wyżyn zabarwiły wody Nilu na czerwono. Pozbawiło to wodę tlenu i uczyniło niezdatną do picia, co uśmierciło ryby i przyczyniło się do rozwoju wąglika⁶. W rezultacie żaby wyszły z rzeki, powodując drugą plagę, po czym zdechły zarażone wąglikiem⁷. Trzecia i czwarta plaga były rezultatem powodzi, która przyczyniła się do rozmnożenia komarów i much⁸. Muchy i inne insekty wylęgły się z padlin ryb i żab, po czym zaraziły wąglikiem bydło, powodując piątą plagę, czyli zarazę bydła, a także szóstą plagę wrzodów⁹. Z kolei plaga ciemności była skutkiem czerwonej glinki, która wcześniej zabarwiła wodę Nilu. Według Hort, gdy powódź ustąpiła, glinka wyschła i niesiona wiatrem spowodowała potężne burze piaskowe, a przez to plagę ciemności¹⁰.

Powyższa teza tylko na pozór rozwiązuje wszystko, a fundamentalnie ma słabości, które czynią ją nierealistyczną. Przede wszystkim Haematococcus pluvialis i Euglena sanguinea nie występują w Nilu ani w ogóle w tej części Afryki! Po drugie, ten rodzaj algi przybiera kolor czerwony tylko w wodzie stojącej, natomiast w płynącej ma kolor zielony, a więc Egipcjanie nie mogliby wziąć tych glonów za krew, gdyż w Nilu miałyby zielony kolor, a nie czerwony. Po trzecie, wieloletnie badania wykazały, że te glony są nieszkodliwe, dlatego dopuszczono je do spożycia przez ludzi i zwierzęta. Tak więc te algi nie mogły zabić ryb w Nilu, jak sobie to wyobrażała Hort. Po czwarte, gdyby w tej samej wodzie, co alga, znalazły się duże ilości czerwonego pyłku z gliny, to glony nie przetrwałyby, a zatem czynniki, które według Hort miały zabarwić Nil na czerwono, wykluczają się wzajemnie!

Wąglik, który według Hort miał źródło w Nilu, po czym za sprawą ryb i żab zaraził zwierzęta lądowe i ludność, występuje w ziemi, ale nie w wodzie! Co więcej, wąglik nie zaraża ryb, a jedynie lądowe zwierzęta. Dlatego jej teza, że żaby zaraziły się wąglikiem od ryb, jest sprzeczna z naukowymi danymi. Komary czy muchy także nie są nosicielami wąglika, jak sobie to wyobrażała Greta Hort.

Powódź konieczna do powstania plagi komarów i much, a potem do rozprowadzenia ogromnych ilości glinianego mułu, który po wyschnięciu spowodowałby burze piaskowe i plagę ciemności, musiałaby być niebotyczna. Nie zgadza się to z opisem plag, w którym czytamy, że Mojżesz spotkał się z faraonem nad brzegiem Nilu (Wj 7,15), a Egipcjanie kopali studnie wzdłuż tej rzeki w poszukiwaniu wody podczas pierwszej plagi (Wj 7,24). Wyjaśnienie plagi ciemności, jakie podała Hort, jest infantylne, gdyż Egipcjanie często mieli do czynienia z burzami piaskowymi, dlatego taka plaga nie zrobiłaby na nich wrażenia.

Niektóre plagi, na przykład siódma – gradu, nie mają związku przyczynowego z poprzednimi, a tak powinno być, gdyby naturalistyczne wyjaśnienie plag było prawdziwe. Trudno też wyjaśnić śmierć pierworodnych z ludzi oraz zwierząt naturalnymi sposobami.

Co zrobić z żydowską tradycją obchodzenia Paschy, która bierze początek w ostatniej pladze? Jeśli plagi i exodus zostały zmyślone przez Żydów, to byliby jedynym narodem w dziejach, który zmyślił sobie, że jego przodkowie wywodzą się z niewolników. Stan niewolniczy był w pogardzie w starożytności, dlatego żaden lud nie wymyśliłby sobie takich niskich początków, gdyby to nie była prawda.

Greta Hort, aby jej teza miała sens, musiała przyjąć związek między poszczególnymi plagami, mimo że biblijne źródło nie daje podstaw pod taki wniosek, gdyż nie zawiera niczego, co by sugerowało, że jedna plaga wynikała z poprzedniej. Wyjaśnienie egipskich plag naturalnymi przyczynami jest niezgodne ze źródłem i nieprawdopodobne. Gdyby było prawdziwe, to plagi powtórzyłyby się nieraz w historii, a tak się nie stało.

Naturalna przyczyna śmierci pierworodnych?

Dziesiąta plaga również doczekała się naturalistycznego wyjaśnienia, choć nie ze strony Grety Hort. Zaproponował je Colin Humphreys w książce The Miracles of Exodus: A Scientist’s Discovery of the Extraordinary Natural Causes of the Biblical Stories (Cuda exodusu: naukowe odkrycia niezwykłych naturalnych przyczyn dla biblijnych historii).

Humphreys założył, że Egipcjanie po pladze gradu zebrali do spichlerzy mokre zboże, które uległo skażeniu przez mykotoksyny wytwarzane przez pleśń. Zjedli je pierworodni, którzy otrzymywali pierwszą i największą porcję, dlatego wymarli w całym Egipcie przez zatrucie.

Jego teza jest infantylna. Po pierwsze, rodzina spożywała posiłki razem (Rdz 43,32), dlatego zatrucie pierworodnych musiałoby nastąpić w piorunującym tempie, aby pozostali nie zdążyli sięgnąć po swoje porcje. Tym bardziej, że zatrucie mykotoksynami nie powoduje szybkiej i gwałtownej reakcji, która byłaby ostrzeżeniem dla pozostałych biesiadników.

Po drugie, w czasie ostatniej plagi wyginęły też pierworodne zwierzęta (Wj 12,29), a przecież nie wszystkie domowe zwierzęta karmiono zbożem! Gdyby pierworodni wymarli od zboża skażonego pleśnią, to nie karmiono by nim zwierząt, a gdyby one wymarły po zjedzeniu zboża, to ludzie by go nie jedli. Colin Humphreys w swojej książce próbuje zrobić z Egipcjan idiotów, którymi nie byli.

Biblijna wersja jest najbardziej przekonująca

Najbardziej logicznym wyjaśnieniem dla egipskich plag pozostaje ich nadprzyrodzone pochodzenie. Poświadcza temu użyte słownictwo. Ten sam czasownik „zmienić”, „obrócić” (hebr. hapak) pojawia się zarówno w przypadku wód Nilu, które stały się krwią, jak i laski Bożej, która stała się żywym gadem (Wj 7,15.20; 14,5).

O boskim pochodzeniu plag byli przekonani egipscy kapłani-czarownicy, którzy należeli do najlepiej wykształconych i poinformowanych w Egipcie. Stali oni w opozycji do Boga, ale jako eksperci w dziedzinie okultyzmu byli pewni, że plagi miały nadprzyrodzony charakter. Dlatego po kilku plagach oświadczyli faraonowi, że „w tym jest palec Boży” (Wj 8,19).

Polecamy również poniższe artykuły:

• Lamentacje Ipuwera – egipski tekst potwierdza biblijną historię o plagach i exodusie
• Biblijna data exodusu
• Miłość Boga poddana ciężkiej próbie – cz. 3: plagi egipskie

Przypisy

1. R. C. Bigelow, Time Trials: Implications of the Thera Volcano and Tel el-Dab’a for Egypt, Part I, „The Ostracon”, 16/1, 2005, s. 15-29; R. C. Bigelow, Time Trials: Implications of the Thera Volcano and Tel el-Dab’a for Egypt, Part II, „The Ostracon”, 16/2, 2005, s. 22-24.
2. K. Plinger Foster, R. K. Ritner, B. R. Foster, Text, Storms and the Thera Eruption, „Journal of Near Eastern Studies”, 55/1, 1996, s. 1-14.
3. C. H. Dyer, The Date of the Exodus Reexamined, „Bibliotheca Sacra” 140/559, 1983, s. 225-243; R. C. Young, When Did Solomon Die?, „Journal of the Evangelical Theological Society”, 46/4, 2003, s. 601-602.
4. G. Hort, The Plagues of Egypt, cz. 1-2, „Zeitschrift für die alttestamentliche Wissenschaft”, 69/1957, s. 84-103, 70/1958, s. 48-59.
5. B. Sparks, Red algae theories of the ten plagues: contradicted by science, cz. 1-2, „Bible and Spade”, 16/3, 2003, s. 66-77; 17/1, 2004, s. 17-27.
6. G. Hort, The Plagues of Egypt, cz. 1, „Zeitschrift für die alttestamentliche Wissenschaft”, 69/1957, s. 94.
7. Ibid., s. 95.
8. Ibid., s. 98-99.
9. Ibid., s. 100.
10. Z. Zevit, Three Ways to Look at the Ten Plagues, „Bible Review”, 6/1990, s. 19-20.

© Grafika główna: Plaga szarańczy. Ilustracja z Biblii Holmana z 1890 r. © Źródło: Wikimedia Commons.