Tajemnice misteriów eleuzyjskich a ewangelia

Misteria eleuzyjskie były najbardziej znanymi wśród misteriów świata antycznego. Chrześcijaństwo przeciwstawiło im ewangelię Chrystusową, a ostatecznie zostały zakazane, gdy katolicyzm stał się religią panującą.

Ośrodkiem kultu było Eleuzis, przedmieście Aten. Owa „Mekka Hellenów” przez wieki uważana była za najważniejsze centrum religijne Europy¹. Inicjacja w misteria eleuzyjskie zawierała obietnicę szczęścia doczesnego oraz przyrzekała życie po śmierci.

Mit o Demeter i Korze

Misteria eleuzyjskie związane były z kultem bogini Demeter i jej córki Kory (Persefony), a także z Dionizosem². Inicjacja z nimi związana pierwotnie nie przyrzekała życia po śmierci. Na początku było to święto rolnicze, którego celem było zjednanie boskiego błogosławieństwa dla wzrastania płodów z ziarna.

Mity i inne teksty odnoszące się do Eleuzis pochodzą z różnych epok i odzwierciedlają raczej późniejsze idee – przede wszystkim te kształtowane przez orfików. Wiadomo jednak, że już przed V w. p.n.e. główny sens misteriów eleuzyjskich skupiał się na zapewnianiu „wtajemniczonym w misteria” – mistom – szczęścia po śmierci.

Pod wpływem misteriów eleuzyjskich znaleźli się najwybitniejsi lirycy greccy: Ajschylos, Sofokles, Eurypides i Pindar. Przyczynili się oni do ich spopularyzowania. Atrakcyjność misteriów brała się stąd, że: „Ciemiężeni poddani twardych rządów oligarchicznych marzyli o lepszej przyszłości, oczekiwali od bogów wyrównania krzywd, jeśli już nie teraz, na ziemi, to przynajmniej po śmierci. To misteria przygotowały grunt pod takie pojęcia, które odpowiadają pojęciom nieba i piekła”³.

Mit o Demeter i Korze głosił, że podczas zbierania kwiatów na łące w okolicy Eleuzis Kora została porwana przez Plutona (Hadesa) – boga podziemi. Demeter bezskutecznie próbowała odnaleźć córkę. Gdy wreszcie poznała prawdę, na znak sprzeciwu wobec Zeusa, który zainicjował to porwanie, nie wróciła na Olimp. Pod postacią staruszki znalazła schronienie i pracę piastunki u eleuzyjskiego króla Keleosa i jego żony Metaniry⁴.

Pewnej nocy Demeter objawiła się w swoim boskim majestacie i zażądała wzniesienia sobie „wielkiej świątyni, a w niej ołtarza”. Gdy tak się stało, bogini ukryła się wewnątrz telesterionu, co wywołało katastrofalną suszę i nieurodzaj. Zeus rozkazał wtedy zwrócić Demeter jej córkę. Hades spełnił wolę Zeusa, lecz Kora musi każdego roku na okres zimy wracać do swojego męża. Gdy to się dzieje, ziemia staje się jałowa. Odchodząc na Olimp, Demeter objawiła swoje ryty, ucząc misteriów ludzi, między którymi przebywała⁵.

Sekretne obrzędy i ich dramaturgia

Inicjacja w misteria eleuzyjskie objęta była ścisłą klauzulą tajności. Z uczestnictwem w misteriach wiązało się święte milczenie o istocie wtajemniczeń. Adept przechodził przez trzy stopnie wtajemniczenia – małe misteria, duże misteria i doświadczenie końcowe. Całość obejmowała „rzeczy powiedziane”, „rzeczy ukazane” i „rzeczy dokonane”.

Wtajemniczeń dokonywano w telesterionie („miejscu wtajemniczenia”). Obrzędy odprawiał hierofant, którym był kapłan z rodu Eumolpidów. Składały się na nie: ukazanie świętego symbolu (pokazywano kłos zboża jako symbol Demeter), wypowiadanie religijnych formuł oraz wykonywanie rytualnych czynności (mielenie w moździerzu i picie „świętego napoju” kykeon)⁶. W skład misteriów wchodziło zejście do podziemnych katakumb i marsz ciemnymi korytarzami zakończony nagłym wyjściem na rozświetloną polanę.

Silne było oddziaływanie obrzędów eleuzyjskich na uczucia i psychikę. Miało ono na celu oczarowanie, które świadczyło o dużej znajomości ludzkiej psychiki. Z podobnymi sposobami oddziaływania spotkać się dziś możemy w obrzędach niektórych Kościołów chrześcijańskich. Jeden z autorów napisał w ten sposób o Eleuzis: „Starodawna świętość tego miejsca, dawny rytuał, tajemniczy mrok, nagłe światło, robią na każdym takie wrażenie, jak msze pontyfikalne w bazylice Świętego Piotra”⁷.

Wędrówka duszy do Elizjum

Przesłanie misteriów wynikało z ich agrarnej specyfiki. Tak jak ziarno pozornie umiera, dając w porze wegetacji początek nowemu życiu, tak człowiek musi najpierw umrzeć, by odrodzić się w nowym życiu. Poeta Pindar napisał: „Błogosławiony, kto to zobaczy, zanim odejdzie pod ziemię: ten życia kres już poznał, ten zna przez bogów nam dany początek”⁸.

Wtajemniczony uważał się „adoptowanym” dzieckiem obu bogiń. Sofokles napisał: „Po trzykroć szczęśliwi ci śmiertelni, którzy udadzą się do Hadesu po kontemplacji tych misteriów. Tylko ci będą żywi. Dla innych wszystko jest cierpieniem”⁹. Opowiadano, że po śmierci dusza schodzi do Hadesu i najpierw pogrąża się w gęstych ciemnościach, doznając różnego rodzaju lęków. Potem jednak staje wobec olśniewającego blasku.

Arystofanes opisał to miejsce w słowach: „Gdy pójdziesz dalej, dojdzie cię głos fletów, ujrzysz tam jasność piękną; tak jak tutaj gaje mirtowe, święte korowody, mężczyzn i kobiet usłyszysz oklaski”¹⁰. O losie duszy decydowała Kora-Persefona – pani życia i śmierci. Bogini okazywała łaskę wobec dusz „wtajemniczonych” w misteria. Pindar napisał: „Od kogo Persefona za dawny grzech przyjmie zapłatę, tego duszę na powrót ku słońcu wynosi”.

Popularność misteriów eleuzyjskich

Misteria eleuzyjskie odkrywały nową perspektywę ludzkiego życia. Poeta grecki o tym napisał: „Ciało każdego śmierci ulega przemożnej, lecz pozostaje kształt życia znikomy. On jeden bowiem jest duszy dany od bogów. Śpi, kiedy członki nasze się trudzą, a gdy uśniemy – w snach wielu wyjawia czekający nas trudów i radości wymiar”¹¹. Przetłumaczoną tutaj frazę aionos eidolon jako „kształt życia znikomy” od czasów Platona rozumiano jako „obraz wieczności”. W języku filozofów słowo aion zyskało nowe znaczenie – „wieczność”, „wieczne trwanie”. Gdy człowiek umiera, to soma („ciało”) przypada śmierci, ale aionos eidolon trwa po śmierci, bo został on dany człowiekowi od bogów¹².

Misteria eleuzyjskie odprawiane były przez prawie dwa tysiące lat. Założenie świątynne w Eleuzis miało znaczne rozmiary i mogło pomieścić jednorazowo nawet 10 tys. ludzi. Do wtajemniczonych należeli początkowo tylko Grecy, a w okresie cesarstwa również Rzymianie wszystkich stanów, od cesarzy na niewolnikach skończywszy. Duży wkład w krzewienie misteriów eleuzyjskich wniósł Cyceron (106–43 p.n.e.). Był on mężem stanu, słynnym mówcą, pisarzem i filozofem, a zarazem biskupem eleuzyjskim. Powiadał, że misteria te „uczą życia pełnego radości i umierania z większą nadzieją”. Wpajał Rzymianom przekonanie o wieczności i nieśmiertelności duszy, której zbawienie może zapewnić wypełnienie patriotycznego obowiązku¹³.

Kres pogaństwa – katolicyzm religią panującą

Chrześcijaństwo zaoferowało światu ewangelię Chrystusową. Dla antycznych religii misteryjnych z ich panteonem alternatywą stał się prawdziwy Syn Boży, Chrystus. Nawracanie świata na chrześcijaństwo okazało się jednak trudne z wielu powodów. Jednym z nich było to, że  Grecy z niechęcią odnosili się do wiary w zmartwychwstanie ciał. Ich stosunek do tej wiary nacechowany był nie raz szyderczym sceptycyzmem. Świadczyła o tym reakcja Greków na nauczanie apostoła Pawła w Atenach¹⁴.

Misteria pogańskie, w tym misteria eleuzyjskie, rywalizowały z chrześcijaństwem aż do końca IV w. W 380 r. cesarz Teodozjusz Wielki wydał edykt, aby wszystkie ludy Imperium żyły według tego wyznania wiary, którego nauczał apostoł Piotr. Od czasu tego edyktu cesarz narzucał ogółowi poddanych jedno wyznanie wiary – chrześcijaństwo oparte na postanowieniach soboru w Nicei i określane mianem katolicyzmu¹⁵.

Wyrokiem śmierci dla starej religii były ustawy Teodozjusza Wielkiego w 391 r. i 392 r. Cesarz zakazał w nich wszelkich form kultu pogańskiego zarówno w świątyniach, jak i domach prywatnych. W 396 r. świat pogański stracił swoją świątynię w Eleuzis – spalił ją ariański król Gotów Alaryk¹⁶.

Ewangelia objawioną tajemnicą Bożą

W pismach Nowego Testamentu ich autorzy, a zwłaszcza apostoł Paweł, wielokrotnie użyli greckiego słowa mysterion – „tajemnica”. Przeciwstawili pogańskim religiom misteryjnym i ich tajemnicom inną tajemnicę – „tajemnicę Bożą”, „objawioną tajemnicę”. W Ewangelii Łukasza Jezus powiedział do swoich uczniów: „Wam dane jest poznać tajemnice Królestwa Bożego (mysteria basileias tou Theou), ale innym podaje się je w podobieństwach, aby patrząc nie wiedzieli, a słuchając, nie rozumieli”¹⁷.

Podsumowanie

Eleuzis było symbolem pogańskich wierzeń. Mitologicznymi bohaterkami misteriów eleuzyjskich były bogini Demeter i jej córka Kora-Persefona, z którymi łączono procesy wegetacji zbóż. Eschatologiczny sens misteriów skupiał się na zapewnieniu wtajemniczonym życia wiecznego w Elizjum. Chrześcijaństwo przeciwstawiło pogańskim religiom misteryjnym ewangelię Chrystusową jako objawioną tajemnicę Bożą.

Polecamy również poniższe artykuły:

• Źródła wiary w życie pozagrobowe
• Nieśmiertelność w ekstatycznym kulcie Dionizosa
• Zaświaty w „Iliadzie” i „Odysei” a Biblia

Przypisy

1. M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych, T. II, Warszawa 1994, s. 270.
2. Demeter, „Matka Ziemia” (Gemeter) lub „Matka Jęczmienia”, czczona była od dawnych czasów w basenie Morza Śródziemnego. W Grecji była najpopularniejszą z bogiń. Była boginią matką, boginią zboża, urodzaju, płodności, opiekunką kobiet i ich potomstwa oraz patronką misteriów. Przedstawiano ją z wieńcem kłosów na głowie, z sierpem i pochodnią lub koszem owoców w ręku. Jej córką była Kora-Persefona, która została porwana przez Hadesa i jako jego małżonka była boginią świata podziemnego. Z. Kubiak, Mitologia Greków i Rzymian, Warszawa 1997, s. 209–219.
3. B. Kupis, Historia religii w starożytnej Grecji, Warszawa 1989, s. 192. 
4. Mit „Do Demeter” przekazuje hymn homerycki, pochodzący prawdopodobnie z VII w. p.n.e.
5. Na początku V w. p.n.e. pojawił się w literaturze greckiej (u Heraklita i u Herodota) termin mysterion (μυστήριον od czasownika μυέω – „zamykać się”, a zwłaszcza „zamykać oczy”, „wtajemniczyć w misteria”), oznaczający „tajemnicę”, „tajemny obrzęd”. Przez tragików ateńskich i Arystofanesa odnoszony był do rytów eleuzyjskich. Ich uczestnikami byli mystai, tzn. ci, którzy zostali wtajemniczeni.
6. Na temat prób rekonstrukcji sekretu eleuzyjskiego zob. M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych, T. I, Warszawa 1988, s. 207–211. W przypadku misteriów eleuzyjskich nie można mówić o doktrynie, a jedynie o kilku prostych, fundamentalnych prawdach odnoszących się do życia i śmierci, których symbolem był nowy plon wyrastający ze starego ziarna.
7. K. Deschner, I znowu zapiał kur. Krytyczna historia Kościoła, T. I, Gdynia 1996, s. 331–332.
8. Przekład A. Szastyńskiej-Siemion w Liryka starożytnej Grecji, opr. J. Danielewicz, Wrocław – Warszawa – Kraków, 1984, s. 199 (fragm. 137). Twórczość Pindara, który tworzył pod silnym wpływem orfików, ich nauczania i poezji, jest ważnym dowodem istniejącej w V w. p.n.e. wiary w nieśmiertelność duszy.
9. M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych, T. I, Warszawa 1988, s. 205.
10. Arystofanes, Komedie, przekład J. Ławińskiej-Tyszkowskiej, Warszawa, 1991, s. 344.
11. Przekład J. Danielewicza w Liryka starożytnej Grecji, opr. J. Danielewicz, Wrocław – Warszawa – Kraków, 1984, s. 198 (fragm. 131b).
12. W. Lengauer, Religijność starożytnych Greków, Warszawa 1994, s. 203–206.
13. Idee te Cyceron wyraził w Śnie Scypiona (Somnium Scipionis). Według Cycerona ludzie wybitni w nagrodę za swoje wielkie zasługi uzyskują nieśmiertelność i bytowanie wśród bogów. Trzeba zaznaczyć, że dzieła Cycerona były ważnym źródłem, z których korzystali ojcowie Kościoła łacińskiego: Cyprian, Laktancjusz i Augustyn. M. Jaczynowska, Dzieje imperium Romanum, Warszawa 1995, s. 180–181. Treść misteriów eleuzyjskich została przechowana również w „Eneidzie” Wergiliusza. Chrześcijański pisarz łaciński Minucjusz Feliks w swoim Oktawiuszu, napisanym ok. 197 r., usiłował dowieść, że istnieje ciągłość pomiędzy pogańskim piekłem „Eneidy” a piekłem chrześcijańskim, przedstawiając to pierwsze jako zapożyczenie z Biblii!
14. Dz 17,18.
15. M. Jaczynowska, Dzieje Imperium Romanum, Warszawa 1995, s. 463–464.
16. Tamże, 468–473.
17. Łk 8,10; Rz 16,26; Kol 1,26-27.

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.