Plejady: niebiański zegar potopu

Zobacz również
Strona głównaZiemia i kosmosHistoriaPlejady: niebiański zegar potopu
Posłuchaj artykułu
1.0x
0:00 ...
Audio generowane przez AI i może zawierać błędy

Na przełomie października i listopada wiele ludów nie tylko wspominało zmarłych i otwierało nowy rok, lecz uważnie obserwowało Plejady. Od Mezopotamii i Grecji po Indie, Polinezję i Amerykę łączono je z sądem, potopem, śmiercią starego porządku i początkiem nowego. Skąd tak podobna rola Plejad w tradycjach ludów, które nie miały ze sobą kontaktu?

Czy Plejady spowodowały potop?

Talmud podaje, że Bóg naruszył naturalny porządek, aby zniszczyć przedpotopowy świat. W tym celu użył dwóch gwiazd z gwiazdozbioru Kima1, czyli z Plejad (Hi 9,9; 38,31; Am 5,8)2. Przesunięcie gwiazd w Plejadach spowodowało wystrzelenie strumieni wód z głębin ziemi ku niebu, co pociągnęło ulewne deszcze3. Ta tradycja współgra z kreacjonistycznym modelem, według którego potop był skutkiem spękania skorupy ziemskiej i wystrzelenia do atmosfery wód ze „źródeł wielkiej otchłani” (Rdz 7,11).

Plejady kojarzono z kataklizmem zagrażającym ziemskiemu porządkowi4. Na przykład Aztekowie wierzyli, że jeśli ruch Plejad ulegnie zakłóceniu, na świat spadnie ciemność i zagłada5. Hawajczycy i Maorysi kojarzyli je z początkiem nowego roku, a ludy Eurazji z końcem starego i rozpoczęciem nowego cyklu.

Najbardziej naturalnym wyjaśnieniem tych tradycji jest związek Plejad z początkiem potopu, gdyż wiązano je z sądem, kataklizmem i nowym początkiem. Znawca astronomii i mitów W. T. Olcott napisał: „Z Plejadami wiąże się wielki kataklizm, prawdopodobnie biblijny potop. Odniesienia do takiego wydarzenia zachowały się w licznych legendach i mitach związanych z Plejadami, które przetrwały do naszych czasów wśród wielu bardzo odległych od siebie narodów”6.

Plejady i zapowiedź kataklizmu

W mitologii greckiej Plejady były córkami Atlasa7. Ich ucieczkę – symbolizującą zjawisko znikania Plejad pod horyzontem jesienią – łączono z początkiem potopu i żałobą na ziemi8. Grecy nazywali Plejady siostrami9. Jedna z nich, Elektra, zniknęła z nieba, a Merope ukryła się i stała kometą10. „Zaginione Plejady” zwiastowały kataklizm. To doskonale koresponduje z biblijną chronologią potopu, który zaczął się późną jesienią, oraz z żydowską tradycją, że przyczyniły się do niego gwiazdy Plejad11.

Hindusi nazywają listopad Kartika, czyli „miesiącem Plejad”12. Celtowie obchodzili święto poświęcone zmarłym, gdy Plejady osiągały kulminacyjny punkt na niebie. Oni także wierzyli, że w tym dniu stary świat pogrążył się w ciemnościach i umarł, co kojarzy się z potopem.

Aborygeni w Australii celebrują na początku listopada trzydniowe święto, kiedy wspominają zmarłych i obchodzą nowy rok13. Ich przodkowie zachowali pamięć o związku Plejad z porą deszczową i „wielką wodą” potopu. W pieśniach, które wtedy śpiewają, występuje motyw gniewu i sądu w formie potopu, który zalał dawny ląd, gdy Plejady znikały o świcie pod horyzontem, a więc na przełomie października i listopada.

Aztekowie i Majowie wierzyli, że poprzednie epoki kończyły się kataklizmami, w tym globalnym potopem, a moment największego ryzyka dla Ziemi przypadał na przejście Plejad przez zenit o północy na początku listopada, od czego zależał ład na Ziemi. Aztekowie obchodzili wtedy dni zmarłych i nowy rok14. Majowie zaś celebrowali święto Hanal Pixan, poświęcone zmarłym i nowemu początkowi. Na ołtarzach stawiali cztery naczynia z napojem kukurydzianym (atole), które reprezentowały cztery kierunki świata15. One były symbolem nowego porządku po kataklizmie, który Majowie zwali Haiyococab, czyli „wody nad ziemią”, gdyż zalały cały ląd16.

Cywilne kalendarze Azteków i Majów przesuwały się w czasie, dlatego ich nowy rok przypadał w różnych epokach na różne pory roku, ale mieli oni także system liczenia czasu ściśle powiązany z Plejadami. Jego kulminacyjnym momentem u Azteków był niezwykły „Nowy Rok”, zwany Świętem Nowego Ognia (Toxiuhmolpilia), który przypadał raz na 52 lata, gdy dwa niezależne kalendarze (słoneczny i sakralny) spotykały się w jednym punkcie w listopadzie. Wówczas pilnie obserwowano Plejady, gdyż ich przejście przez zenit około północy było znakiem, że świat przetrwa kolejny cykl i nie ulegnie ponownemu zniszczeniu. Przywodzi to na myśl zapowiedź, jaką otrzymał Noe od Boga, że więcej nie zniszczy On ziemi przez potop (Rdz 9,15).

Indianie Hopi wierzą, że poprzedni świat zginął w globalnym potopie na skutek niegodziwości ludzi. Plejady odgrywały w ich wierzeniach rolę niebiańskiego zegara i kojarzyły się z sądem17. James Frazer zauważył, że Indianie od Alaski po Meksyk obchodzili w listopadzie święto zmarłych, które kończyło stary i zaczynało nowy rok18. Ceremonie Indian na przełomie października i listopada były powiązane ze śmiercią ludzi, którzy zginęli w wielkim kataklizmie, a także z odrodzeniem świata i nowym początkiem. Nie mogą one być zbiegiem okoliczności, skoro idealnie korespondują z chronologią potopu, który zaczął się na przełomie października i listopada, a zakończył rok później19.

Tahitańczycy do dziś obchodzą w listopadzie święto poświęcone zmarłym, którego nazwa Matari pochodzi od Plejad20. Po nim obchodzą rozpoczęcie nowego sezonu21. Plejady dla wielu ludów Polinezji były niczym niebiański zegar, który wyznaczał koniec starego i początek nowego cyklu. To koresponduje z jesienną datą rozpoczęcia potopu i zagłady ludzkości, a nowego początku rok później, gdy Noe opuścił Arkę.

Hawajczycy celebrują tradycyjny nowy rok na przełomie października i listopada, gdy pojawiają się Plejady nad wschodnim horyzontem o zachodzie Słońca22. Nazwa ich noworocznego święta Makahiki znaczy „rok”23. Związane było ono z Lono – brodatym twórcą cywilizacji, który przeżył kataklizm i przybył morzem24. Pierwsza faza tego święta (Hoʻokupu) była okresem duchowego oczyszczenia. Przypominała ona tradycyjny okres postu, wzorowany na 40 dniach deszczów na początku potopu (Rdz 7,4). W tym czasie Hawajczycy składają ofiary z produktów rolnych i ryb, co przypomina ofiarę Noego (Rdz 8,20). Następnie uprawiają gry, sport, śpiew i taniec ku czci Lono, co kojarzy się z wiosennym świętem życia, jakie w wielu kulturach upamiętniało czas, gdy Arka osiadła na lądzie i zaczęła się w niej prokreacja (Rdz 8,4). Nazwa ostatniej fazy tego święta (Waʻaʻauhau) pochodzi od łodzi załadowanej podarkami, która kojarzy się z zawartością Arki Noego.

Śmierć i odrodzenie

W Babilonii bóg śmierci Nergal stał na czele siedmiu pomniejszych bóstw Sebitti, które utożsamiano z Plejadami. W III tysiącleciu p.n.e. na przełomie października i listopada Plejady znikały o świcie pod horyzontem, a Nergal wstępował do otchłani25. W Mezopotamii to astronomiczne zjawisko zaczynało zimę. Wydaje się ono echem potopu, któremu towarzyszyły opady, ciemność i zniszczenie, a jego początek przypadł na przełom października i listopada26.

Nergal z siedmioma bóstwami Sebitti tworzył ósemkę, która przywodzi na myśl Ogdoadę, czyli ósemkę pierwszych ziemskich bóstw reprezentujących patriarchów, podobnie jak było z ósemką egipskich Szebtiw, czyli „Pradawnych”27. W świątyni Horusa w Edfu ukazano ósemkę Szebtiw jako wychodzących z Jaja, co odpowiada wyjściu ośmioosobowej rodziny Noego z Arki po potopie (1 P 3,20).

Starożytne misteria obracały się wokół zejścia bóstwa do otchłani jesienią i powrotu do życia na wiosnę. Tak było w przypadku Dionizosa, Ozyrysa, Tammuza, Adonisa i Persefony. Według greckich mitów Demeter opłakiwała jesienią zejście córki Persefony do podziemi, gdzie przebywała do wiosny28. Ten dramat był echem pogrzebania lądu przez wody potopu jesienią, a także „pogrzebania” Noego w Arce, która osiadła na lądzie porą wiosenną, kiedy ląd zaczął się wyłaniać spod wód (Rdz 8,4). Pamięć o tym przetrwała jako alegoria dla zimowego umierania i wiosennego odradzania świata przyrody.

Grecy obchodzili święto Tesmoforii w miesiącu Pyanepsion, czyli na przełomie października i listopada, kiedy Plejady kulminowały o północy i zaczynała się pora deszczowa. Jego nazwa pochodziła od przydomku Demeter – „Prawodawczyni” (gr. Thesmoforos). To święto odtwarzało doświadczenie Noego: przejście ze śmierci do życia, a także symbolizowało odpoczynek gleby w czasie potopu pod zasiew po ustąpieniu wód.

Na jego pierwszy dzień (Anodos) przypadała procesja kobiet na wzgórze. Drugiego dnia (Nesteia) był post, żałoba i smutek. Trzeciego dnia (Kalligeneia), którego nazwa oznaczała „piękne narodziny”, celebrowano odrodzenie życia, składano ofiary i ucztowano. To przypomina ofiarę złożoną przez Noego, a także pierwszy zasiew. Po ustąpieniu wód na powierzchni ziemi pozostały gnijące ciała utopionych zwierząt, które unosiły się na powierzchni wód. Pozwala to wyjaśnić niezwykły element Tesmoforii, którym było wydobycie szczątków prosiąt wrzuconych kilka miesięcy wcześniej do jam w ziemi, aby ich gnijące szczątki zmieszać z ziarnem jako nawóz.

Misteria Ozyrysa

Na ten sam czas, co Tesmoforie, przypadało kilkudniowe egipskie święto upamiętniające Ozyrysa. Począwszy od 17. dnia miesiąca Athyr w listopadzie opłakiwano zmarłych, w tym pogrzebanie Ozyrysa. Według egipskich mitów 17. dnia Ozyrys został zamknięty w drewnianej trumnie, która pływała z nim po morzu29. Nietrudno dojrzeć tu analogię z drewnianą Arką, w której przebywał Noe począwszy od 17. dnia drugiego miesiąca (Rdz 7,11), który przypadał na przełom października i listopada30.

Po egipskim miesiącu Athyr następował Khoiak, kiedy obchodzono wielodniowe misteria Ozyrysa, upamiętniające jego życie, śmierć i odrodzenie31. Kapłani wykonywali mumię Ozyrysa z bitumu, materiału przypominającego smołę, którą Noe zaimpregnował Arkę (Rdz 6,14). Umieszczali ją w łodzi i pozostawiali przez siedem dni, co reprezentowało czas, jaki Ozyrys spędził w „łonie Nut”, personifikującej niebo i pierwotne wody. Ten okres przypomina siedem dni, które Noe spędził we wnętrzu Arki, zanim zaczął się potop (Rdz 7,7-10).

Po pogrzebaniu jego mumii kapłani wystawiali wcześniej wykonany z ziemi i jęczmienia wizerunek Ozyrysa, symbolizujący odrodzenie. Przenoszono go uroczyście znad wód świętego jeziora do wnętrza świątyni. Procesja przechodziła obok obelisku – symbolu kamienia Benben32. Kamień ten wieńczył obeliski i piramidy, reprezentując prawzgórze stworzenia33. Benben był ściśle powiązany z Feniksem (Benu), który składał ofiarę z samego siebie i powstawał z martwych trzeciego dnia34. Feniks zapowiadał przyjście, śmierć i zmartwychwstanie Mesjasza, a za sprawą Jego ofiary także zmartwychwstanie zbawionych i przywrócenie raju na ziemi.

Według inskrypcji z Dendery najważniejszy moment misteriów Ozyrysa zaczynał się 27. dnia, gdyż upamiętniał odnalezienie pierwszych fragmentów jego ciała, które scalano, co oznaczało przywrócenie go do życia35. Ten dzień korespondował z 27. dniem, w którym Noe opuścił Arkę, symbolicznie wracając do życia po potopie (Rdz 8,14). Warto przy tym wyjaśnić, że od początku potopu do osuszenia ziemi i wyjścia z Arki upłynął dokładnie jeden rok księżycowy i jedenaście dni (licząc inkluzywnie), czyli jeden rok słoneczny (354+11=365).

Symbolem odnowy porządku świata było podniesienie filaru Dżed, które wieńczyło misteria Ozyrysa w ostatnim dniu miesiąca Khoiak36. Ozyrys ożywał w Horusie, który był skażoną wersją Mesjasza, przyszłego potomka Noego z linii Szema, mającego przywrócić rajski ład. Wydaje się, że misteria Ozyrysa były echem ustanowienia przez Boga pór roku (Rdz 8,22) oraz Jego obietnicy, że więcej nie zniszczy ziemi potopem (Rdz 9,11). Po tej ceremonii Egipcjanie wysiewali jęczmień, z którego wyrabiali sfermentowany napój o niskiej zawartości alkoholu. Diodor Sycylijski napisał, że Ozyrys nauczył ludzi przyrządzać ten napój z jęczmienia, który „w zapachu i mocy niewiele ustępuje winu”37. To znów kojarzy się z Noem, który jako pierwszy założył winnice i upił się winem (Rdz 9,20-21).

Podsumowanie

Plejady pełniły w starożytności rolę niebiańskiego zegara wyznaczającego przejście od starego świata do nowego. W tradycjach mezopotamskich, greckich, celtyckich, amerykańskich i hawajskich Plejady kojarzono z wodą, burzami, śmiercią, zejściem do otchłani, żałobą, odrodzeniem i przywróceniem ładu. Wymowne są zwłaszcza egipskie mity związane z pogrzebaniem i odrodzeniem Ozyrysa, w których występują te same daty (17. i 27. dzień), co w Biblii przy wejściu Noego do Arki i wyjściu z niej (Rdz 7,11; 8,14).

Zbieżności obejmują także liczbę osób w Arce, która koresponduje z czterema parami egipskiej Ogdoady i ósemką „Pradawnych” (egip. Shebtiw). Do tego dochodzi podobieństwo nazwy Arki w języku hebrajskim (tebah), które pochodzi od egipskiego „skrzynia” (tebet)38. Niezwykłą analogię do doświadczenia Noego, zamkniętego w drewnianej Arce, stanowią historie o mitycznych twórcach cywilizacji: Ozyrysie, Deukalionie i Dionizosie. Do tego dochodzi około 500 relacji o potopie zachowanych na całym świecie39. Wszystko to stanowi mocny dowód na rzecz historyczności potopu.

Polecamy również poniższe artykuły:


Przypisy

  1. Talmud, Berakhot, 58b; Talmud, Rosz Haszana, 12a; Midrasz Rabba do Księgi Rodzaju, 10:6; C. Milikowsky, „Kima” and the Flood in „Seder 'Olam” and B. T. Rosh Ha-Shana Stellar Time-Reckoning and Uranography in Rabbinic Literature, „Proceedings of the American Academy for Jewish Research”, 50, 1983, s. 115.
  2. R. Graves, Mity hebrajskie, 20ł, Warszawa: Cyklady, 2002, s. 118; C. Milikowsky, „Kima” and the Flood…, op. cit.; R. H. Allen, Star Names. Their Lore and Meaning, s.v. „The Pleiades”, New York: Dover, 1963, s. 393.
  3. Midrasz Rabba do Księgi Rodzaju, s. 31-32.
  4. Owidiusz, Fasti, 4:165-178; Hyginus, Poetica Astronomica, 2:21; R. H. Allen, Star Names…, op. cit., s. 402.
  5. B. de Sahagún, Historia general de las cosas de Nueva España, t. 2, księga VII: Que trata de la Astrología i Filosofía Natural, Mexico City: Conaculta, 2000, s. 438-442; A. F. Aveni, Skywatchers: A Revised and Updated Version of Skywatchers of Ancient Mexico, Austin: University of Texas Press, 2001, s. 185-192.
  6. W. T. Olcott, Star Lore: Myths, Legends, and Facts, Mineola: Dover Publications, 2004, s. 411.
  7. R. H. Allen, Star Names…, op. cit., s. 408.
  8. Owidiusz, Fasti, 4:165-178; Hyginus, Poetica Astronomica, 2:21; R. H. Allen, Star Names…, op. cit., s. 402.
  9. Hezjod, Prace i dni, 383-404, 615-617; Apollodoros, Biblioteka, 3, 10:1; Aratos, Phaenomena, 254-268; W. T. Olcott, Star Lore: Myths…, op. cit., s. 419.
  10. W. T. Olcott, Star Lore: Myths…, op. cit., s. 420.
  11. Raszi, Komentarz do Księgi Rodzaju 7:11; Raszi, Komentarz do Talmudu Babilońskiego, Berakhot 58b.
  12. R. H. Allen, Star Names…, op. cit., s. 392-393.
  13. J. G. Frazer, Folklore in the Old Testament, New York: Avenel Books, 1988 (reprint wyd. Macmillan, 1923), s. 377-378.
  14. C. M. Elson, M. E. Smith, Archaeological Deposits from the Aztec New Fire Ceremony, „Ancient Mesoamerica”, 12/2, 2001, s. 157-174; Dia de los Muertos, „National Geographic Society”, 17.10.2012.
  15. M. de la Garza, M. I. Nájera Coronado (red.), Religión maya, Madrid: Editorial Trotta, 2002, s. 165-172.
  16. El Libro de Chilam Balam de Chumayel, rozdział 1; Popol Vuh, księga 1, rozdział 3.
  17. F. Waters, Book of the Hopi, New York: Penguin Books, 1963, s. 18.
  18. J. G. Frazer, Folklore in the Old Testament, op. cit., s. 377-378.
  19. Talmud, Rosz Haszana, 11b; Targum Jonatana do Księgi Rodzaju 7:11; Raszi, Komentarz do Księgi Rodzaju 7:11; Raszi, Komentarz do Talmudu Babilońskiego, Berakhot 58b; L. Ginzberg, The Legends of the Jews, t. 1, Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 1998, s. 163; F. A. Filby, The Flood Reconsidered, Grand Rapids: Zondervan, 1970, s. 106.
  20. D. L. Oliver, Ancient Tahitian Society, t. 1, Honolulu: University Press of Hawaii, 1974, s. 430-436; R. H. Allen, Star Names…, op. cit., s. 400.
  21. F. A. Filby, The Flood Reconsidered, op. cit., s. 107.
  22. M. Beckwith, Hawaiian Mythology, Honolulu: University of Hawaii Press, 1970, s. 244-252; V. Valeri, Kingship and Sacrifice: Ritual and Society in Ancient Hawaii, Chicago: University of Chicago Press, 1985, s. 189-214.
  23. Hawaiian Dictionary, 1986, s.v. „Makahiki”, w: https://wehewehe.org/gsdl2.85/cgi-bin/hdict?a=q&j=pk&l=en&q=makahiki [dostęp: 30.09.2026].
  24. N. K. Silva, Aloha Betrayed: Native Hawaiian Resistance to American Colonialism, Durham, NC: Duke University Press, 2004, s. 19.
  25. Epos o Gilgameszu, 11:98-102; Epos o Erra, 1; J. H. Rogers, Origins of the ancient constellations: I. The Mesopotamian traditions, „Journal of the British Astronomical Association”, 108/1, 1998, s. 9-28; H. Hunger, D. Pingree, Astral Sciences in Mesopotamia, Leiden: Brill, 1999, s. 32-35.
  26. Talmud, Rosz Haszana, 11b; Targum Jonatana do Księgi Rodzaju 7:11; Raszi, Komentarz do Księgi Rodzaju 7:11; Raszi, Komentarz do Talmudu Babilońskiego, Berakhot 58b; L. Ginzberg, The Legends of the Jews, t. 1, op. cit., s. 163; F. A. Filby, The Flood Reconsidered, op. cit., s. 106.
  27. S. Horn (red.), The SDA Bible Dictionary, s. v. „Cherub”, Washington D. C.: Review and Herald, 1960, s. 189; W. Chrostowski, Ogród Eden, Warszawa: Vocatio, 1996, s. 112.
  28. Plutarch, Moralia: De Iside et Osiride, 5, 379 (69).
  29. Plutarch, Moralia: De Iside et Osiride, 5, 356 (13); 5, 367 (42); E. A. W. Budge, The Gods of the Egyptians, t. 2, New York: Dover Publications, 1969, s. 124.
  30. Talmud, Rosz Haszana, 11b; Targum Jonatana do Księgi Rodzaju 7:11; Raszi, Komentarz do Księgi Rodzaju 7:11; Raszi, Komentarz do Talmudu Babilońskiego, Berakhot 58b; L. Ginzberg, The Legends of the Jews, t. 1, op. cit., s. 163; F. A. Filby, The Flood Reconsidered, op. cit., s. 106.
  31. E. A. W. Budge, The Gods of the Egyptians, t. 2, op. cit., s. 128.
  32. É. Chassinat, Les Mystères d’Osiris au mois de Khoiak, cyt. w: G. Cox, Horus – the deified Ham, part 2, „Journal of Creation”, 35/2, 2021, s. 44-52.
  33. J. P. Allen, Middle Egyptian: An Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs, Cambridge: Cambridge University Press, 2000, s. 427; K. Sethe, Amun und die Acht Urgötter von Hermopolis. Eine Untersuchung über Ursprung und Wesen des gyptischen Götterkönigs, il. 14, cyt. w: J. Powell, Decoding a World Navel “Visual Language” through Ideational Cognitive Archaeology, „Answers Research Journal”, 15, 2022, s. 313; H. Frankford, Kingship and the Gods, Chicago: The University of Chicago Press, 1978, s. 151-152.
  34. Hezjod, Precepts of Chiron, 3, w: Plutarch, De defectu oraculorum, 415C-D; Herodot, Dzieje, 2:73; Pliniusz Starszy, Historia naturalna, 10:2; Klemens Rzymski, 1 List do Koryntian, 25-26; Physiologus, 10 (Feniks); E. A. W. Budge, The Book of the Dead: The Chapters of Coming Forth by Day. The Egyptian Text According to the Theban Recension in Hieroglyphic with an English Translation, rozdział 17, London: Kegan Paul, Trench, Trübner & Co., 1898; R. H. Wilkinson, The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt, s.v. „Bennu”, London: Thames & Hudson, 2003, s. 230; G. Hart, The Routledge Dictionary of Egyptian Gods and Goddesses, s.v. „Bennu”, New York: Routledge, 2005, s. 48-49; A. S. Mercatante, Who’s Who in Egyptian Mythology, „Benu”, New York: Metro Books, 2002, s. 22.
  35. Inskrypcje z Dendery, X, 45, w: S. Cauville, Les chapelles osiriennes de Dendara: Commentaire, Le Caire: Institut français d’archéologie orientale, 1997, s. 45-48; J. Vandier, Le Papyrus Jumilhac, Paris: Centre National de la Recherche Scientifique, 1961, s. 112-115; E. A. W. Budge, Osiris and the Egyptian Resurrection, t. 2, New York: Dover Publications, 1973, s. 23-30.
  36. Ibid.
  37. Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna, 1:20.
  38. J. D. Currid, Ancient Egypt and the Old Testament, Grand Rapids: Baker, 1997, s. 114.
  39. T. H. Gaster, Myth, Legend, and Custom in the Old Testament, New York: Harper & Row, 1969, s. 82; T. S. Beall, Noah’s Flood: Just Another Pagan Myth?, „Bible and Spade”, 28/4, 2015, s. 98; R. Schoch, Voyages of the Pyramid Builders, New York: Penguin, 2003, s. 249; G. Hancock, Fingerprints of the Gods, New York: Tree Rivers Press, 1995, s. 193; H. S. Bellamy, Moons, Myths and Men: A Reinterpretation of the Catastrophic Theory, London: Faber & Faber, 1936, s. 120; P. Robinson, The Myth of Man, Kingston: Earthrise Books, 2018, s. 401; R. Conolly, Flood, „Creation”, 13/1, 2000/2001, s. 29; C. Berlitz, The Mystery of Atlantis, New York: Avon, 1984, s. 98; J. C. Whitcomb, H. M. Morris, The Genesis Flood: The Biblical Record and Its Scientific Implications, Philadelphia: Presbyterian and Reformed Publishing, 1961, s. 48; D. Gish, Dinosaurs by Design, Green Forest: Master Books, 1992, s. 74; T. LaHaye, J. Morris, The Ark on Ararat, Nashville: Thomas Nelson, 1976, s. 235; D. J. Kennedy, J. Newcombe, What If the Bible Had Never Been Written?, Thomas Nelson Publishers, Nashville 1994, s. 164; W. Gitt, Questions I Always Get Asked, Bielefeld: Christliche Literatur-Verbreitung, 1992, s. 118; F. Hitching, The World Atlas of Mysteries, London: Pan Books, 1978, s. 165.

© Źródło zdjęcia głównego: Canva

Jeśli podzielasz naszą misję i chciałbyś wesprzeć nasze działania, możesz to zrobić:

Z góry dziękujemy za okazaną nam pomoc!

Zobacz również

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Proszę wpisać swój komentarz!
Proszę podać swoje imię tutaj

Popularne artykuły