Nocek wąsatek (Myotis mystacinus) to niewielki europejski gatunek nietoperza o długim, gęstym futrze. Choć nie należy do najczęściej spotykanych, bywa obserwowany w pobliżu ludzkich siedzib oraz nad wodą. Pod względem wyglądu i trybu życia przypomina nocka Brandta (Myotis brandtii), z którym długo był mylony. Dopiero w 1970 roku uznano go za odrębny gatunek.
Taksonomia
Systematyka rodzaju Myotis uchodzi za jedno z najbardziej skomplikowanych zagadnień w europejskiej teriologii. Liczba gatunków w obrębie tego rodzaju – a zwłaszcza w tzw. grupie mystacinus – przez lata ulegała znacznym zmianom. Dzięki analizom cech morfologicznych, behawioralnych, a przede wszystkim genetycznych, udało się wyodrębnić kolejne gatunki kryptyczne, wcześniej nierozróżniane na podstawie wyglądu zewnętrznego. Jednym z nich jest Myotis alcathoe, opisany dopiero w 2001 roku w Europie. Do podobnych morfologicznie gatunków należą Myotis aurascens i Myotis ikonnikovi. Przez długi czas za podgatunek nocka wąsatka uważano także Myotis hajastanicus. Badania porównawcze wykazały jednak wystarczające różnice morfologiczne, by uznać go za odrębny gatunek.
Według stanu wiedzy z 2016 roku wyróżnia się trzy podgatunki nocka wąsatka. Myotis mystacinus mystacinus, występuje na większości obszaru jego zasięgu. M. m. occidentalis, spotykany jest na Półwyspie Iberyjskim i w Maroku. M. m. caucasicus występuje w rejonie Kaukazu.
Etymologia
Nazwa rodzajowa Myotis pochodzi z języka greckiego. Mys oznacza „mysz”, a ous – „ucho”. W wolnym tłumaczeniu oznacza to „myszoucha”. To odniesienie do charakterystycznych, dużych uszu, typowych dla przedstawicieli tego rodzaju nietoperzy.
Epitet gatunkowy mystacinus wywodzi się z greckiego słowa mustax – „wąsy”. Odnosi się do porośniętej długim futrem twarzy nietoperza, która może przypominać wąsy. Rdzeń tego słowa wiąże się również z greckim mastax – „usta, szczęki”, od czasownika masaomai, czyli „żuć” lub „gryźć”.
Podgatunek caucasicus zawdzięcza swoją nazwę Kaukazowi. Jego łacińska forma Caucasicus oznacza „pochodzący z Kaukazu”. Sięga greckiego Kaukasos, nazwy górskiego łańcucha oddzielającego Europę od Azji.
Z kolei occidentalis to epitet pochodzący od łacińskiego occidens – „zachód”. Wskazuje to na zachodnie rejony występowania tego podgatunku, m.in. Półwysep Iberyjski i Maroko.
Opis nocka wąsatego
Nocek wąsatek to jeden z najmniejszych europejskich nietoperzy. Długość jego ciała bez ogona wynosi od 35 do 48 mm. Ogon mierzy 30–43 mm. Długość ucha waha się między 12 a 15 mm. Tylna stopa ma około 7 mm, a długość przedramienia mieści się w przedziale 32–36,5 mm. Masa ciała tego gatunku to zaledwie 4–7 g.
Sierść na grzbiecie jest długa i miękka, zwykle kasztanowobrązowa lub niemal czarna z jaśniejszymi końcówkami. Spód ciała jest wyraźnie jaśniejszy, szarawy lub białawy. Charakterystyczne cechy to ciemne, często czarne uszy, pyszczek i błony lotne. Na zewnętrznym brzegu ucha widoczne jest niewielkie wcięcie. Koziołek, czyli wyrostek w uchu, ma kształt nożowaty. Sięga połowy długości małżowiny. Błona skrzydła przyczepiona jest u nasady palców. Ostroga – wąski pas skórny przy tylnej kończynie – sięga do połowy odległości między piętą a ogonem. Czasem za ostrogą widoczny jest dodatkowy fałd skórny. Koniec ogona wystaje na około 2 mm poza błonę ogonową.
Wzór zębowy gatunku wynosi: siekacze 2/3, kły 1/1, przedtrzonowce 3/3, trzonowce 3/3, co łącznie daje 38 zębów. Kariotyp obejmuje 44 chromosomy (2n = 44) i liczbę ramion autosomów FNa = 50.
Nocek wąsatek wykorzystuje echolokację w zakresie częstotliwości od 34 do 102 kHz. Największa energia przypada na 53 kHz. Średni czas trwania jednego sygnału echolokacyjnego wynosi około 3 milisekund.
Ekologia
Nocek wąsatek jest gatunkiem typowo europejskim. Jego zasięg obejmuje znaczną część kontynentu. Spotkać go można od Wysp Brytyjskich aż po Ural. Występuje również na północy Afryki, gdzie został stwierdzony w Maroku. Gatunek zasiedla bardzo różnorodne środowiska – od lasów i łąk, po tereny półpustynne. Często przystosowuje się także do życia w pobliżu człowieka. Bywa spotykany na terenach zurbanizowanych.
Nocek wąsatek – ekologia
Siedlisko
Nocek wąsatek preferuje tereny górskie oraz obszary mniej zalesione niż jego bliski krewny – nocek Brandta. Latem najczęściej zasiedla budynki. Dogodne schronienia znajduje na strychach, w szczelinach i za okładzinami. Czasami korzysta również z naturalnych kryjówek, takich jak dziuple drzew. Zimuje w podziemiach – zarówno w jaskiniach, jak i w obiektach stworzonych przez człowieka, takich jak sztolnie, piwnice czy dawne fortyfikacje.
Tryb życia
Dieta nocka wąsatka składa się głównie z drobnych owadów, które chwyta w locie, zazwyczaj w pobliżu drzew i innych przeszkód terenowych. Poluje aktywnie po zmierzchu. Wykorzystuje echolokację do lokalizowania ofiar. Mimo niewielkich rozmiarów może dożyć sędziwego wieku. Najstarszy osobnik zaobserwowany na wolności miał aż 24 lata.
Ochrona
Nocek wąsatek jest klasyfikowany przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN) jako gatunek najmniejszej troski (Least Concern). Wynika to z jego szerokiego zasięgu występowania i braku istotnych zagrożeń dla populacji. W wielu regionach Europy uchodzi za jeden z najpospolitszych gatunków nietoperzy.
W Polsce objęty jest ścisłą ochroną gatunkową i uznawany za gatunek wymagający ochrony czynnej. Obowiązuje całkowity zakaz fotografowania, filmowania oraz prowadzenia obserwacji, które mogłyby prowadzić do płoszenia lub niepokojenia tych zwierząt.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Nocek Natterera
- Mroczak posrebrzany – mroczek posrebrzany
- Czy łasica może zaatakować człowieka?
- Czy dinozaury ewoluowały w ptaki?
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Whiskered_bat [dostęp: 19.07.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Animal.bio. Autor: Nieznany. CC BY-SA 3.0.
