Kozica północna dawniej: kozica (Rupicapra rupicapra) to gatunek koziorożca występujący naturalnie w górach Europy Południowej. Spotkać go można od Pirenejów, Alp i Apeninów, przez Góry Dynarskie, Tatry, Karpaty, po Góry Bałkańskie, masyw Riła–Rodopy, Pindos, północno-wschodnie pasma Turcji oraz Kaukaz. Gatunek został również introdukowany na Wyspie Południowej Nowej Zelandii. Niektóre podgatunki kozicy objęte są ścisłą ochroną na terenie Unii Europejskiej na mocy tzw. Dyrektywy Siedliskowej.
Opis
Kozica należy do najmniejszych przedstawicieli rodziny wołowatych. Dorosłe osobniki osiągają wysokość w kłębie od 70 do 80 centymetrów i długość ciała od 107 do 137 centymetrów. Samce, ważące od 30 do 60 kilogramów, są nieco większe od samic, których masa ciała wynosi od 25 do 45 kilogramów. Zarówno samce, jak i samice posiadają krótkie, dość proste rogi, które zakrzywiają się ku tyłowi przy końcach. U samców są one masywniejsze. Latem sierść kozicy przybiera intensywnie brązowy odcień, zimą zaś staje się jasnoszara. Charakterystyczne cechy wyglądu to wyraźne białe plamy po bokach głowy, podkreślone czarnymi pasami biegnącymi pod oczami, biały zad oraz czarny pas ciągnący się wzdłuż grzbietu.
Biologia i zachowanie kozicy północnej
Samice kozic wraz z młodymi tworzą stada liczące od 15 do 30 osobników. Dorosłe samce przez większość roku prowadzą samotniczy tryb życia. Okres godowy przypada w Europie na przełom listopada i grudnia, a w Nowej Zelandii – na maj. W tym czasie samce toczą zaciekłe walki o względy samic, które jeszcze nie mają partnera.
Ciąża trwa około 170 dni. Narodziny młodych przypadają zwykle na maj lub początek czerwca. Zazwyczaj rodzi się jedno koźlę, choć zdarzają się przypadki bliźniąt. Jeśli matka zginie, inne samice ze stada mogą próbować przejąć opiekę nad osieroconymi dziećmi.
Koźlęta są odstawiane od mleka po sześciu miesiącach. Pełne rozmiary ciała osiągają już w wieku jednego roku. Dojrzałość płciową uzyskują jednak dopiero między trzecim a czwartym rokiem życia. Niektóre samice mogą przystąpić do rozrodu już w wieku dwóch lat. Młode samce po osiągnięciu dojrzałości są wypędzane ze stada przez dominujących rywali – czasem z użyciem przemocy. Prowadzą przez kolejne lata wędrowny tryb życia, zanim uda im się zdobyć własne terytorium i pozycję reproduktora, zwykle dopiero w wieku ośmiu lub dziewięciu lat.
Kozice odżywiają się różnorodną roślinnością. Latem wybierają wysokogórskie trawy i zioła. Zimą żerują na iglakach, korze i igłach drzew. Najbardziej aktywne są w ciągu dnia. W południe zazwyczaj odpoczywają. Zdarza się, że intensywnie żerują także podczas jasnych, księżycowych nocy.
Na wolności kozice dożywają zwykle 15–17 lat. W warunkach hodowlanych mogą osiągnąć nawet 22 lata. Zwierzęta najczęściej giną w wyniku lawin, chorób zakaźnych oraz ataków drapieżników. W przeszłości do grona głównych wrogów kozic zaliczano: rysia euroazjatyckiego, lamparta perskiego, szakala złocistego, wilka, a prawdopodobnie również niedźwiedzia brunatnego i orła przedniego. Obecnie największe zagrożenie stanowi człowiek. Kozice ratują się przed niebezpieczeństwem szybkością i zwinnością. Potrafią biec z prędkością do 50 km/h, skakać pionowo na wysokość 2 metrów i przeskakiwać odległości do 6 metrów.
Zasięg występowania
Naturalnym środowiskiem kozicy są Pireneje oraz górskie rejony południowej i środkowej Europy, Turcji i Kaukazu. Gatunek zasiedla strome, skaliste i trudno dostępne tereny na znacznych wysokościach – nawet do 3600 metrów n.p.m. Latem kozice przemieszczają się powyżej granicy lasu. Wybierają alpejskie łąki. Zimą schodzą niżej, do poziomu około 800 metrów, gdzie znajdują schronienie w lasach iglastych.
Kozice w Nowej Zelandii
Do Nowej Zelandii kozice trafiły w 1907 roku jako prezent od cesarza Austrii, Franciszka Józefa I, w zamian za żywe okazy paproci, rzadkich ptaków i jaszczurek. Transportem zajął się Albert E. L. Bertling – były opiekun londyńskiego ogrodu zoologicznego. Osiem zwierząt (dwa samce i sześć samic) przypłynęło 23 stycznia 1907 roku na pokładzie statku SS Turakina do Wellington. Stamtąd przetransportowano je do Lyttelton, koleją do Fairlie w południowym Canterbury, a następnie do regionu Mount Cook. Pierwsze udane wypuszczenia miały miejsce w rejonie Aoraki / Mount Cook. Skąd zwierzęta stopniowo rozprzestrzeniły się po znacznej części Wyspy Południowej.
Na terenie Nowej Zelandii polowania na kozice nie podlegają ograniczeniom. Tamtejszy Departament Ochrony Środowiska wręcz zachęca do redukcji ich populacji, aby ograniczyć negatywny wpływ tych zwierząt na rodzimą, wysokogórską florę. Nowozelandzkie kozice są średnio o 20% lżejsze niż ich europejscy kuzyni w tym samym wieku. Może to świadczyć o uboższej bazie pokarmowej.
Kozice górskie – struktura stada
Kozica to zwierzę stadne, żyjące w niewielkich grupach zwanych kierdlami. Na czele stada stoi zawsze doświadczona samica z młodym, określana jako licówka. Za nią plasują się inne samice z potomstwem oraz młode osobniki – tzw. roczniaki i dwulatki. Dorosłe samce przez większość roku prowadzą samotniczy tryb życia lub tworzą niewielkie grupy kawalerskie. Do kierdli dołączają jedynie jesienią, w okresie godowym.
Przystosowania morfologiczne do życia w górach
Kozice doskonale radzą sobie w trudnym, górskim terenie dzięki szeregowi specyficznych przystosowań anatomicznych. Ich tylne kończyny są dłuższe niż przednie. Ułatwia im to poruszanie się po stromych zboczach, sprawne wspinanie się pod górę oraz wykonywanie dalekich skoków między skałami. Układ ten jednak utrudnia schodzenie. Kozice radzą sobie z tym, charakterystycznie podkurczając zad.
Kluczowe znaczenie ma także budowa racic. Kozice posiadają bardzo ruchome racice, które w razie potrzeby zapewniają im nawet do ośmiu punktów podparcia. W razie potrzeby wykorzystują nie tylko właściwe racice, ale i dodatkowe, nieostro zakończone raciczki położone wyżej, zwykle niemające kontaktu z podłożem. Dodatkowo, na krawędziach racic znajdują się rogowe krawędzie, które latem ścierają się, odsłaniając lepką, przypominającą gumę powierzchnię. To właśnie ona zapewnia kozicom doskonałą przyczepność na skałach i stromiznach.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Koza pospolita – koza – kózka
- Koń domowy
- Czy ryba to zwierzę?
- Ludzka populacja nie ma sensu według teorii ewolucji
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Chamois [dostęp: 25.06.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Giles Laurent. CC BY-SA 4.0.
