Koza pospolita, koza, kózka (Cobitis taenia) to pospolita ryba słodkowodna występująca w Europie. Jest to gatunek typowy zarówno dla rodzaju Cobitis, jak i całej rodziny piskorzowatych (Cobitidae).
Opis
Koza pospolita osiąga zazwyczaj długość 8–10 cm. Samice mogą dorastać nawet do 12 cm. Masa ciała dorosłych osobników waha się od 20 do 60 gramów. Grzbiet ma żółtobrązowe ubarwienie, usiane drobnymi, szarymi lub brunatnymi plamkami wzdłuż linii kręgosłupa. Brzuch jest wyraźnie jaśniejszy – bladożółty lub pomarańczowy. Ciało jest długie i smukłe. Wokół otworu gębowego znajduje się sześć wąsików czuciowych. Pod oczami widnieje charakterystyczny, dwuzębny kolec, którym ryba potrafi zadać bolesne ukłucie.
Zasięg występowania kozy pospolitej
Koza pospolita występuje od dorzecza Wołgi aż po Francję. Zasadniczo zasiedla znaczną część Europy umiarkowanej na północ od alpejskiego pasa fałdowań, z wyłączeniem Irlandii, Szkocji, Walii oraz północnej Skandynawii. Nieliczne populacje spotyka się także na południe od Alp. W Wielkiej Brytanii gatunek ogranicza się do pięciu rzek płynących na wschód w środkowo-wschodniej Anglii. Są to Trent, Welland, Witham, Nene i Great Ouse.
Populacje z południowo-zachodniej Europy, dawniej zaliczane do tego samego gatunku, w rzeczywistości należą do odrębnych linii rozwojowych rodzaju Cobitis. W ramach podrodzaju Cobitis bliskimi krewniakami kózki są m.in. C. elongatoides, C. fahirae, C. tanaitica oraz C. vardarensis. Występują one w północnej Grecji, znacznej części Rumunii i zachodniej Turcji.
Zachowanie
Koza pospolita preferuje przejrzyste, bogate w tlen wody – zarówno wolno płynące strumienie i rzeki, jak i zbiorniki stojące. Najczęściej występuje w miejscach o płaskim, piaszczystym lub kamienistym dnie, często w licznych skupiskach. Ze względu na swoje ciekawe zachowanie i niewielkie rozmiary bywa również hodowana jako ryba ozdobna w akwariach.
W ciągu dnia kózka zakopuje się w podłożu, pozostawiając na zewnątrz jedynie głowę i ogon. Aktywność zwiększa nocą. Wtedy pochłania piasek z dna, wraz z którym pobiera drobne zwierzęta i inne cząstki organiczne. Oczyszczony z pokarmu piasek wydala przez skrzela. Proces ten musi trwać przez całą noc, by ryba mogła zaspokoić zapotrzebowanie energetyczne.
Cechą szczególną kozy jest zdolność do oddychania jelitowego. Gdy zawartość tlenu w wodzie spada, ryba może pobierać powietrze z powierzchni i wprowadzać je do przewodu pokarmowego. Tlen wchłaniany jest przez ściany jelita, a zużyte powietrze wydalane przez odbyt.
Okres tarła przypada na miesiące od kwietnia do czerwca. Samica składa od 300 do 1500 jaj w pobliżu dna – na kamieniach, korzeniach lub roślinach. Jaja są zapładniane przez samce. Larwy wylęgają się po 4–6 dniach.
Koza pospolita żyje zazwyczaj od 3 do 5 lat. W warunkach hodowlanych może dożyć nawet 10 lat.
Koza pospolita – odżywianie
Koza pospolita odżywia się przede wszystkim bezkręgowcami dennymi. Jej dietę tworzą larwy owadów, drobne mięczaki, pierścienice i inne niewielkie organizmy żyjące w osadach dna.
Rozród
Tarło kózki przypada na maj i czerwiec. W tym czasie samice składają jaja w pobliżu dna, a samce je zapładniają.
Ochrona
W Polsce koza pospolita była objęta ścisłą ochroną gatunkową. W 2014 roku jej status zmieniono na ochronę częściową.
Biologia
Koza pospolita to gatunek aktywny głównie nocą. Zasiedla przede wszystkim rzeki o niewielkim przepływie, starorzecza, rowy melioracyjne, kanały, a rzadziej także jeziora. Preferuje siedliska z dnem piaszczystym lub mulistym. Jest gatunkiem tolerancyjnym. Potrafi przetrwać w wodzie o niewielkim zasoleniu. Bywa spotykana nawet w wodach Morza Bałtyckiego.
Młode osobniki żywią się zooplanktonem, a dorosłe przechodzą na dietę złożoną z bezkręgowców dennych. Do tarła przystępują od maja do lipca, gdy temperatura wody przekroczy 16–18°C. Samice składają od 100 do 4 tysięcy ziaren ikry, które przyklejają się do roślin wodnych. Średnica jaj wynosi od 1 do 1,4 mm. Wylęg następuje po pięciu dniach. Dojrzałość płciową samce osiągają między pierwszym a drugim rokiem życia, a samice – między drugim a trzecim. Gatunek ten żyje krótko.
Koza pospolita ma status najmniejszej troski (LC) na globalnej liście IUCN. W Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt klasyfikowana jest jako gatunek narażony na wyginięcie (VU).
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Spined_loach [dostęp: 25.06.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Lorenz Seebauer. CC BY-SA 4.0.
