Czy ryba to zwierzę?

Jednym z najbardziej rozpowszechnionych symboli, który występuje w wielu religiach lub mitach, jest ryba. Wynikać to może z faktu, że naturalnie powiązano ryby z żywiołem wody. Ryba bowiem „symbolizuje obfitość i bogactwo życia w oceanie, który jest łonem dającym życie lądom”¹. W każdej kulturze znaleźć można ryby – zarówno w mitach, baśniach, legendach, jak i np. w sztuce. Jako motyw dekoracyjny są one bardzo często widoczne na Dalekim Wschodzie: zauważyć je można jako elementy zdobiące porcelanę, a także jako fragmenty obrazów czy amuletów.

Sztuka sakralna a ryba

Ryba jako symbol występuje powszechnie w naszym codziennym życiu. Najwięcej motywów „rybnych” można bowiem odnaleźć w sztuce sakralnej.

Wiadomo dziś, że w pierwszych wiekach chrześcijaństwa ryba była często używanym symbolem Jezusa. Dlaczego akurat ryba? Chrystusa, podobnie jak ryby, wiązano z wodą. Relacje Jezusa z wodą to chrzest i odnowienie duchowe, dlatego też przez wieki zdobiono chrzcielnicę symbolicznymi rysunkami ryb. Jednak także z innego powodu używano ryby jako symbolu Jezusa Chrystusa: „alegoryczny sens symbolu ryby opiera się na akrostychu, którego litery tworzą greckie słowo  ixthys – „ryba”². Poszczególne litery wchodzące w skład słowa są inicjałami, a dzięki zestawieniu ich ze sobą dają one taki sens: I = Iesus, X = Xristós, Th = Theos, Y= Yios, S = Soter, co zsumowane razem oznacza wiarę w Jezusa Chrystusa, Syna Bożego, Zbawiciela. Co ciekawe, wbrew powszechnemu przeświadczeniu akrostych ryby wcale nie był zaszyfrowanym, tajemnym symbolem, używanym przez prześladowanych chrześcijan. Taka interpretacja rozwinęła się w okolicach epoki romantyzmu i utrwaliła dzięki filmom hollywoodzkim. Prawda natomiast wygląda zupełnie inaczej: akrostych ten, a raczej jego znaczenie było doskonale znane nawet poganom rzymskim, a sam znak miał związek z zamiłowaniem do mistycznej ekspresji.

Ryby można zauważyć także na obrazach przedstawiających Ostatnią Wieczerzę. Są tam ucieleśnieniem Jezusa – symbolem pokarmu duchowego, który materializuje się w eucharystii.

Ciekawą alegorią posługuje się Tertulian, afrykański pisarz z końca II wieku: skoro Jezus jest rybą, to chrześcijanie rybkami, którzy mogą żyć tylko w łączności z Jezusem³.

Ryba w Biblii

Ryba występuje w Biblii nie tylko jako symbol Jezusa. Po potopie Bóg powiedział bowiem do ludzi, że „wszystko, co się porusza na ziemi, i wszystkie ryby morskie zostały oddane w wasze ręce”⁴. W Księdze Kapłańskiej widać wyraźny podział na trzy kategorie zwierząt: zwierzęta lądowe, ptactwo oraz ryby morskie. Kryterium „czystości” pokarmowej ryb jest posiadanie płetw i łusek.

Co to jest zwierzę?

Termin „zwierzę” jest bardzo pojemny i dość niejednoznaczny. Zwierzęta są bowiem grupą zróżnicowaną, przez co ciężko stworzyć jedną uniwersalną definicję zwierzęcia. Należy przy tym pamiętać, że zależnie kto mówi o zwierzęciu, ma na myśli trochę inny obraz zwierzęcia. Zoolog, prawnik czy kucharz z pewnością będą mówić o nieco innej wizji zwierzęcia.

Już na poziomie samego języka znajdujemy pewne różnice: inaczej o zwierzęciu będzie mówił język naukowy, a inaczej potoczny.

Systematyka naukowa kataloguje, opisuje, bada cechy, a także pochodzenie i pokrewieństwo organizmów. Z kolei język potoczny, którego założeniem jest raczej ułatwianie człowiekowi życia codziennego, będzie upraszczał wizję świata. Można więc zauważyć, że potocznie pewne organizmy nie będą klasyfikowane jako zwierzęta. Są to: owady (w sytuacji komunikacyjnej dwóch nie naukowców trudne do zaakceptowania będą wypowiedzi o „zwierzętach zapylających kwiaty”), ryby (mówiąc o „zwierzętach pływających w rzece” myślelibyśmy raczej o czworonogach przechodzących rzekę wpław), a nawet ptaki (śmiesznie brzmi zdanie o „zwierzętach wijących gniazda na drzewach”)⁵.

Język przekazuje pewną informację o obrazie świata osoby/osób, które go używają, a także pokazuje przez to stosunek użytkownika języka do otaczającego go świata lub innych istot żyjących.

Język prawa jest tego dość ciekawym przykładem. W obowiązującej Ustawie o ochronie zwierząt można przeczytać: „zwierzę, jako istota żyjąca, zdolna do odczuwania cierpienia, nie jest rzeczą. Człowiek jest mu winien poszanowanie, ochronę i opiekę”⁶. Gdy rozbierzemy te zdania na części pierwsze, możemy zauważyć, że z jednej strony ustawodawca  opiera się na wnioskach i doniesieniach nauki (tu znajduje dowód zdolności do odczuwania cierpienia przez zwierzęta), a z drugiej na podstawie obecnego stanu wiedzy naukowej wynika, że większość zwierząt jednak nie jest do tego zdolna. Problematycznymi okazują się także dla ustawodawcy ryby, które dopiero w 2010 roku uznano za kręgowce, wtedy też zostały one objęte działaniami Ustawy o ochronie zwierząt.

Definicja encyklopedyczna – czy ryba to zwierzę?

Według obecnie funkcjonującej definicji zwierząt, którą można znaleźć w Encyklopedii PWN, zwierzę to „organizm cudzożywny, wielokomórkowy, o komórkach eukariotycznych (materiał genetyczny jest zawarty w uorganizowanym jądrze), otoczonych cienką błoną komórkową, z reguły mający zdolność do samodzielnego, aktywnego ruchu (przynajmniej w niektórych stadiach cyklu rozwojowego). W systematyce zool. dzieli się ono na dwadzieścia kilka typów; jednokomórkowe pierwotniaki, którym przeciwstawia się wielokomórkowce, dawniej traktowane jako podkrólestwo zwierząt — obejmujące m.in.: (…) czułkowce, stawonogi, mięczaki, szkarłupnie i najwyżej uorganizowane strunowce (gł. gromady: ryby, płazy, gady, ptaki, ssaki) ”⁷. Według definicji naukowych i obecnego stanu wiedzy ryby należą więc do zwierząt.

Jak wygląda ryba?

Cóż, parafrazując klasyka, można stwierdzić, że „ryba jaka jest – każdy widzi”. Ogólnie jednak można przyporządkować im pewne cechy, które pozwalają na odróżnienie tych zwierząt od innych, mimo tego, że ryby są grupą zróżnicowaną pod względem budowy. Jednak posiadają pewne cechy wspólne: oddychanie skrzelami, posiadanie parzystych płetw, obecność szczęk. U większości ryb można zauważyć wykształcenie się wrzecionowatej budowy ciała, które pokryte jest łuskami. Oczywiście kształt ciała ryby może być różny, gdyż zależy od trybu życia tego zwierzęcia i środowiska, w którym przebywa.

Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:

• Ile żyją ślimaki oraz inne ciekawostki o ślimakach
• Czy łabędź odlatuje na zimę, a jeśli nie, to dlaczego?
• Kaczka krakwa
• Sumeryjskie miasto Ur – miejsce pochodzenia Abrahama
• Ewolucjonistyczne oszustwa

Przypisy

1. D. Sztych, Ryby – zwierzęta symboliczne i mityczne, [w:] „Życie Weterynaryjne” 2011, nr 12, s. 979.
2. A. Bertolino, Postać Chrystusa we wczesnochrześcijańskich zabytkach Rzymu, [w:] „Communio: międzynarodowy przegląd teologiczny” 2003, nr 1, s. 126-153.
3. Tamże.
4. Biblia Tysiąclecia, Księga Rodzaju 9, 2.
5. D. Gzyra, Problem zwierząt. Jak postrzegamy i traktujemy zwierzęta?, [w:] „Jednak książki. Gdańskie czasopismo humanistyczne” 2014, nr 2, s. 9-24.
6. Tamże.
7. Zwierzę, [w:] Encyklopedia PWN (online), https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/zwierze;4002515.html (dostęp: 02.05.2025).

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.