Stonoga murowa (Oniscus asellus) to jeden z największych i najczęściej występujących gatunków stonóg w Europie Zachodniej i Północnej, a także na Wyspach Brytyjskich. Dorasta do 16 mm długości i 6 mm szerokości. Gatunek został po raz pierwszy opisany przez szwedzkiego biologa Karola Linneusza w jego przełomowym dziele Systema Naturae. W Wielkiej Brytanii uchodzi za „klasyczną” stonogę – najbardziej rozpoznawalną i powszechnie znaną przez ogół społeczeństwa. Skorupiak zasiedla różnorodne środowiska. Szczególnie upodobał sobie wilgotne miejsca, zwłaszcza pod gnijącym drewnem. To również gatunek synantropijny – dobrze przystosowany do życia w pobliżu człowieka. Często można go spotkać w ogrodach, murach, a nawet wewnątrz domów.
Klasyfikacja
Stonoga murowa została opisana przez Karola Linneusza w 1758 roku, w dziesiątym wydaniu Systema Naturae, pod nazwą Oniscus Aſellus. W kolejnych latach wiele innych nazw – głównie z rodzaju Oniscus, choć także z rodzaju Porcellio – zostało uznanych za synonimy taksonomiczne tego właśnie gatunku. Stonoga murowa należy do najbardziej rozpoznawalnych przedstawicieli stonóg.
Najczęściej występującym podgatunkiem na świecie jest O. asellus asellus. W zachodniej Francji oraz południowo-wschodniej Anglii zidentyfikowano genetycznie odmienną formę, sklasyfikowaną jako O. asellus occidentalis. Opisany w 1994 roku przez Davida Biltona podgatunek jest zazwyczaj mniejszy i bardziej kolorowy. Różni się także kształtem ciała. Oba podgatunki mogą się ze sobą krzyżować. Powstałe hybrydy łączą cechy fizyczne obu form.
Występowanie stonogi murowej
Stonoga murowa to najbardziej rozpowszechniony gatunek stonogi na Wyspach Brytyjskich – zarówno pod względem geograficznym, jak i ekologicznym. Uznawana jest za jedno z najbardziej wszechobecnych zwierząt w brytyjskiej faunie. Gatunek równie dobrze przystosowuje się do warunków panujących na północy, jak i na południu kraju. Został odnotowany we wszystkich jednostkach podziału przyrodniczego Anglii, Szkocji, Walii i Irlandii.
Poza Wyspami Brytyjskimi występuje powszechnie w Europie Zachodniej i Północnej. Skorupiaka spotkać można od Portugalii po Szwecję. Zasięgiem sięga na wschod aż po Ukrainę. Choć w basenie Morza Śródziemnego jest mniej liczny, spotykany jest również na Azorach i Maderze. Jako gatunek zawleczony został szeroko rozpowszechniony w obu Amerykach – szczególnie w Meksyku oraz w Stanach Zjednoczonych, po wschodniej stronie Missisipi i zachodniej stronie Gór Skalistych.
Według brytyjskiej grupy badawczej Myriapod and Isopod Group, Oniscus asellus, obok Porcellio scaber, uchodzi za „klasyczną” stonogę – najbardziej znaną w oczach opinii publicznej. Potwierdza to również popularność gatunku na platformie iNaturalist, gdzie – według stanu na kwiecień 2025 roku – stonoga murowa zajmuje trzecie miejsce pod względem liczby obserwacji wśród stonóg, zaraz po Porcellio scaber i Armadillidium vulgare.
Opis gatunku
Stonoga murowa należy do największych rodzimych gatunków stonóg w Wielkiej Brytanii. Osiąga do 16 mm długości. Ciało jest stosunkowo płaskie, błyszczące, w kolorze szarobrązowym. Niekiedy spotyka się jaśniejsze osobniki. Młode osobniki mają chropowate guzki na pancerzu i pomarańczowe plamki. Może to prowadzić do ich pomyłkowej identyfikacji jako Porcellio scaber. Już w 1758 roku Karol Linneusz opisał cechy charakterystyczne gatunku: owalny kształt, szeroki odwłok i rozwidlony ogon.
Morfologia zewnętrzna
Wszystkie gatunki z rodzaju Oniscus łączy kilka cech morfologicznych: trójczłonowa wić czułków, szeroki odwłok oraz głowa z bocznymi płatami. Stonogi z tego rodzaju nie potrafią zwijać się w kulkę.
Ciało stonogi murowej jest około 1,5 razy dłuższe niż szersze. Mierzy średnio 10 na 16 mm. Głowa ma 2 mm szerokości i 3 mm długości, z lekko wypukłą krawędzią przednią. Po bokach znajdują się wyraźne, podłużne płaty, długości niemal 1 mm, zaokrąglone od przodu. Oczy złożone są niewielkie i leżą u nasady tych płatów. Gatunek posiada dwie pary czułków. Pierwsza, niemal niewidoczna, zbudowana jest z kilku segmentów. Druga składa się z pięciu członów, z których każdy jest dłuższy od pierwszego.
Segmenty tułowia są niemal równej długości. Pierwszy z nich ma wyrostki obejmujące głowę. Wszystkie segmenty są rozszerzone ku bokom. Mają proste krawędzie boczne. Segmenty odwłoka są dobrze wyodrębnione. Dwa pierwsze są nieco krótsze, a ich boki przysłonięte są przez zachodzący siódmy segment tułowia. Segmenty od trzeciego do piątego mają boczne wyrostki, które przedłużają owalny zarys ciała. Boczne wypustki piątego segmentu sięgają końca ostatniego, szóstego segmentu odwłoka. Ten ostatni ma kształt trójkątny z ostro zakończonym wierzchołkiem skierowanym do tyłu. Uropodia są w większości przykryte przez końcowy segment odwłoka.
Linienie
Na grzbiecie stonogi murowej często widoczne są jasne plamy. To miejsca magazynowania wapnia, wykorzystywanego do wzmocnienia nowego pancerza po linieniu. Linienie przebiega w dwóch etapach. Najpierw zrzucana jest tylna część oskórka, a dopiero później przednia. Złuszczony oskórek zwykle zostaje zjedzony przez zwierzę.
Anatomia rozrodcza
Samice stonogi murowej posiadają dwa rurkowate jajniki. Biegną one po obu stronach jelita niemal przez całą długość ciała. W ich wnętrzu znajdują się komórki jajowe w różnych fazach rozwoju. Samce mają po dwa jądra, zbudowane z trzech wąskich płatów, połączonych z nasieniowodami. W obrębie płatów rozwijają się komórki rozrodcze. Każdy płat podzielony jest na dwa główne obszary, złożone z komórek będących na różnych etapach dojrzewania.
Stonoga murowa – ekologia
Stonoga murowa występuje w bardzo szerokim zakresie siedlisk. Spotkać ją można od terenów śródlądowych po wybrzeża. Potrafi żyć w środowiskach ubogich w wapń. Unika za to miejsc suchych. Najczęściej występuje na obszarach wiejskich, ale jako gatunek synantropijny świetnie odnajduje się także w otoczeniu człowieka – w parkach, szklarniach i ogrodach. Zasiedla nieużytki, skraje lasów, łąki, zarośla, a nawet urwiska i kamieniołomy. Jedno z badań wykazało, że najwięcej obserwacji (22%) pochodziło z poboczy dróg.
Zdecydowanie preferuje wilgotne środowiska. Najczęściej ukrywa się pod kamieniami lub butwiejącym drewnem. Można ją znaleźć również w ściółce, zabudowaniach i odpadkach. Szczególne upodobanie do rozkładającego się drewna pozwala jej przetrwać nawet na nieprzyjaznych dla stonóg wrzosowiskach.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Sum afrykański – tawada – stawada
- Stynka
- Czy skamieliny są pozostałością potopu?
- Czy złoża ropy powstały w rezultacie potopu?
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Oniscus_asellus [dostęp: 02.04.2026].
© Źródło zdjęcia głównego: Canva.
