Kiełż zdrojowy, kiełż skaczący (Gammarus pulex) to gatunek skorupiaka z rzędu obunogów (Amphipoda). Należy do rodziny Gammaridae. Choć bywa czasami opisywany jako Rivulogammarus pulex, określenie to jest błędne. Kiełż zdrojowy występuje w czystych, twardych wodach słodkich – szczególnie na obszarach wapiennych. Może tam osiągać bardzo duże zagęszczenie populacji.
Ten niewielki skorupiak pełni istotną funkcję w ekosystemach wodnych. Jest cennym źródłem pożywienia dla wielu gatunków ryb i bezkręgowców. Jego nieustanna aktywność sprzyja natlenieniu wody i rozprowadzaniu substancji odżywczych, zwłaszcza w jeziorach i stawach, gdzie naturalna cyrkulacja jest ograniczona.
Kiełża zdrojowego łatwo odróżnić od spokrewnionych z nim wioślarek. Podczas gdy te drugie poruszają się raczej powoli po dnie, Gammarus pulex przemieszcza się „bokiem”, często z ciałem zwiniętym w łuk. Ułatwia mu to przeciskanie się pod kamieniami czy martwymi liśćmi. W wodach otwartych potrafi również pływać w pozycji wyprostowanej, z grzbietem skierowanym ku górze.
Opis
Dorosły osobnik kiełża zdrojowego osiąga przeciętnie około 11 mm długości. Niektóre samce mogą dorastać nawet do 20 mm. Ciało tego niewielkiego skorupiaka przyjmuje barwę od brązowej po żółtobrązową. Jest lekko przezroczyste.
Cechą charakterystyczną jest pierwsza i druga para odnóży piersiowych, tzw. gnathopodia, zakończone solidnymi szczypcami. U samców służą one do przytrzymywania samicy w fazie przedkopulacyjnej i podczas samego aktu. Pełnią również funkcję obronną. Umożliwiają gwałtowne, zrywne ruchy w przypadku zagrożenia. Silnie rozwinięte czułki działają jako narządy zmysłu. Dzięki nim kiełże rozpoznają pokarm za pomocą smaku i dotyku.
Oczy – złożone, choć dość prymitywne – pozwalają skorupiakowi na obserwację otoczenia w szerokim polu widzenia. Zwiększa to jego szanse na wczesne wykrycie drapieżnika.
Tułów składa się z siedmiu par odnóży. Dwie z nich działają podobnie jak gnathopodia. Służą do chwytania. Pozostałe umożliwiają eksplorację i pływanie. W tej części ciała znajdują się również skrzela. Tułów i głowa chronione są przez chitynowy pancerz – twardy i segmentowany. Ruch niektórych wyrostków zapewnia stały kontakt skrzeli z wodą. Umożliwia to pobieranie tlenu. W odróżnieniu od wielu innych organizmów Gammarus pulex nie wykorzystuje hemoglobiny opartej na żelazie, lecz hemocyjaninę zawierającą miedź jako barwnik oddechowy.
Odwłok wyposażony jest w trzy pary pleopodiów – wyrostków służących do pływania oraz napowietrzania skrzeli podczas spoczynku. Dodatkowo obecne są trzy pary uropodów – odnóży ogonowych – także zaangażowanych w ruch.
Identyfikację kiełża zdrojowego umożliwiają następujące cechy:
- czułki równie długie jak antenule,
- grzbiet bez żeber (segmenty gładkie),
- brak szczecin na przedniej części ciała,
- oczy (ocelli) okrągłe, małe, nie spłaszczone, nie nerkowate,
- wewnętrzna gałąź trzeciego uropodu stanowi 2/3 długości gałęzi zewnętrznej – to cecha pozwalająca odróżnić G. pulex od bardzo podobnego Gammarus fossarum (Koch, 1835) pod binokularem.
Wyraźny jest także dymorfizm płciowy. Samice są zazwyczaj o połowę mniejsze od samców.
Siedlisko kiełży zdrojowej
Optymalne środowisko życia kiełży zdrojowej to strumienie na obszarach wapiennych. Czysta, twarda woda sprzyja rozwojowi populacji. Gatunek potrafi również zasiedlać rowy melioracyjne, jeziora i stawy – najczęściej w strefach przybrzeżnych, gdzie występują spokojniejsze prądy, kamieniste dno, duże otoczaki, mchy oraz nagromadzenia opadłych liści i resztek roślinnych. Opływowy kształt ciała pozwala mu wciskać się w szczeliny między kamieniami, żwirem oraz między łodygami i korzeniami roślin wodnych. Żeruje głównie przy dnie lub w górnych partiach roślinności.
Kiełż skaczący wykazuje umiarkowaną tolerancję wobec zanieczyszczenia wody, zwłaszcza chemikaliami. Zdecydowanie nie znosi niedoboru tlenu rozpuszczonego. Z tego względu – oraz dzięki dobrze poznanym cechom biologicznym i ekologicznym – uznawany jest za skuteczny bioindykator. Wykorzystuje się go między innymi do oceny wpływu śladowych ilości farmaceutyków obecnych w wodzie na żyjące w niej organizmy oraz na ogólny stan ekosystemu.
Pożywienie
Kiełż skaczący pełni kluczową rolę w łańcuchu troficznym jako rozdrabniacz i destruent. Żywi się przede wszystkim martwą materią roślinną – fragmentami liści, łodyg i resztek organicznych – a także drobnymi organizmami, które bytują na tym materiale. Jego dieta obejmuje również larwy bezkręgowców, które znajduje na dnie, wśród mchów, glonów nitkowatych i roślin wodnych.
Choć zwykle odgrywa rolę pożytecznego czyściciela środowiska, przy zbyt wysokim zagęszczeniu populacji i silnej konkurencji wewnątrzgatunkowej obserwuje się przypadki kanibalizmu. Dorosłe osobniki mogą wtedy atakować młodsze formy. Tego typu zachowania są oznaką przeciążenia ekosystemu. Mogą wskazywać na brak równowagi w środowisku wodnym.
Kiełż zdrojowy – zachowanie
Kiełż zdrojowy porusza się w charakterystyczny sposób – grupowo i skokowo, zwłaszcza gdy zostanie porwany przez prąd lub zaniepokojony. Te nagłe, zrywne ruchy pomagają mu unikać drapieżników i szybko ukryć się wśród kamieni lub liści.
Badania Andersona i współpracowników (1986) wykazały, że gammarusy potrafią wyczuwać obecność drapieżników, takich jak głowacze białopłetwe (Cottus gobio), które należą do ich głównych naturalnych wrogów. W obecności tych ryb wykazują znacznie mniejszą aktywność. Rzadziej dryfują z nurtem. Zmniejsza to ryzyko wykrycia.
Ciekawym zjawiskiem jest również zmienność dobowej aktywności. Niezależnie od obecności drapieżników, zaobserwowano, że większe osobniki częściej dryfują nocą niż za dnia. Potwierdza to hipotezę, że większe gammarusy „wolą” przemieszczać się w porze, gdy ryzyko drapieżnictwa jest mniejsze – czyli po zmroku.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Kazarka rdzawa – kazarka
- Kątnik większy – kątnik domowy większy
- Komarzyca a komar – jakie są pomiędzy nimi różnice?
- Jaja dinozaurów świadczą o potopie
Źródło
1. https://fr.wikipedia.org/wiki/Gammarus_pulex [dostęp: 09.04.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Rivulogammarus_pulex_Vogelsberg.jpg. CC BY-SA 3.0 by.
