Wargacz garbogłowy (Cheilinus undulatus) to gatunek dużej ryby występującej głównie na rafach koralowych w regionie Indo-Pacyfiku. Ryba ta jest również nazywana napoleonem lub chelinem napoleońskim. W innych językach spotkać można nazwy takie jak so mei (po kantońsku), mameng (w języku filipińskim) czy merer w języku Pohnpei z Wysp Karolińskich.
Opis
Wargacz garbogłowy to największy współcześnie żyjący przedstawiciel rodziny wargaczowatych (Labridae). Samce, zazwyczaj większe od samic, mogą osiągać nawet 2 metry długości i ważyć do 180 kg. Przeciętna długość samca wynosi nieco mniej niż 1 metr. Samice rzadko przekraczają tę długość. Gatunek ten wyróżnia się dużymi rozmiarami, grubymi wargami, dwoma czarnymi liniami za oczami oraz charakterystycznym garbem na czole, który występuje u większych osobników. Ubarwienie może przyjmować róże odcienie – od stonowanego niebiesko-zielonego do bardziej intensywnych odcieni zieleni i fioletowo-niebieskiego. Dorosłe osobniki zwykle żyją samotnie. Można jednak spotkać je również w parach lub małych grupach.
Zasięg występowania
Wargacze garbogłowe występują w rejonie wschodniego wybrzeża Afryki, szczególnie w okolicach ujścia Morza Czerwonego oraz na wybranych obszarach Oceanu Indyjskiego i Pacyfiku. Młode osobniki preferują płytkie, piaszczyste rejony na obrzeżach wód raf koralowych, gdzie znajdują schronienie. Dorosłe napoleony najczęściej spotyka się w głębszych, przybrzeżnych częściach raf koralowych, takich jak zewnętrzne zbocza raf i kanały. Bywają również widywane w lagunach.
Rozmnażanie
Wargacz garbogłowy to gatunek długowieczny. Rozmnaża się bardzo powoli. Dojrzałość płciową osiąga w wieku 5–7 lat. Jego długość życia wynosi około 30 lat. Co ciekawe, napoleon jest hermafrodytą protoginicznym. Część osobników zmienia płeć na męską, zwykle w wieku około 9 lat. Mechanizmy decydujące o momencie tej zmiany wciąż pozostają dla naukowców zagadką. Dorosłe ryby w określonych porach roku przemieszczają się na strony raf osłoniętych od wiatru. Tworzą tam lokalne grupy tarłowe. Nie pokonują jednak dużych odległości w tym celu. Jaja i larwy rozwijają się w pelagialu, po czym osiadają na rafach koralowych lub w ich pobliżu. Jaja są kuliste. Mają średnicę 0,65 mm. Nie zawierają pigmentu.
Ekologia
Wargacz garbogłowy to oportunistyczny drapieżnik. Żywi się głównie bezkręgowcami, takimi jak mięczaki (zwłaszcza ślimaki i małże), jeżowce, skorupiaki i pierścienice. Nie gardzi również rybami, nawet jadowitymi rozgwiazdami Crown-of-thorns. Ponieważ niektóre jego ofiary, takie jak jeżowce czy małże, ukrywają się pod piaskiem, napoleon często współpracuje z innymi gatunkami, na przykład płaszczkami, które rozgrzebują dno. W razie potrzeby sam również tworzy strumień wody, aby odsłonić ukryte zdobycze. W przypadku jeżowców ryba ta stosuje ciekawą strategię. Chwyta zwierzę w pysk i rozbija go o skałę szybkimi, bocznymi ruchami głowy.
Gatunek ten zasiedla różnorodne siedliska. Zarówno twarde, jak i miękkie rozgałęzione korale oraz obszary porośnięte trawami morskimi. Dorosłe osobniki preferują strome zbocza raf koralowych, kanały oraz laguny, zwykle na głębokościach od 1 do 100 metrów. Często ograniczają swoją aktywność do niewielkiego obszaru. Młodsze osobniki prowadzą bardziej skryty tryb życia. Ukrywają się w gęstych koralowcach lub zaroślach makroglonów. Co ciekawe, wargacze garbogłowe często współpracują podczas polowań z koralowcami z rodzaju Plectropomus. Czyni to ich łowy jeszcze bardziej efektywnymi.
Ochrona
Wargacz garbogłowy jest gatunkiem zagrożonym, wpisanym na Czerwoną Listę IUCN. Wymieniono go również w Załączniku II Konwencji CITES. Jego populacja drastycznie zmalała z powodu intensywnych połowów na potrzeby handlu żywymi rybami rafowymi w Azji Południowo-Wschodniej. Do spadku liczebności gatunku przyczyniły się także destrukcyjne metody połowowe, takie jak użycie bomb i cyjanku, oraz utrata siedlisk. Problem nasila również lokalne i turystyczne zapotrzebowanie na tę rybę, która jest szczególnie ceniona w kuchni. Dodatkowym wyzwaniem jest rozwijający się eksport młodych osobników do akwarystyki morskiej oraz brak skoordynowanego zarządzania i wystarczającej wiedzy o gatunku.
Największym zagrożeniem pozostają jednak niezrównoważone i nadmierne połowy na potrzeby handlu żywymi rybami. Przykładem jest Sabah na wyspie Borneo, gdzie eksport napoleona doprowadził do spadku populacji o 99%. Mimo wprowadzenia zakazu eksportu nielegalne połowy i handel wciąż pozostają wyzwaniem. Ochroną gatunku zajmuje się malezyjski Departament Rybołówstwa, który wydaje odpowiednie zezwolenia. Egzekwuje on również przepisy wynikające z ustawy o rybołówstwie z 1985 roku oraz ustawy o międzynarodowym handlu gatunkami zagrożonymi z 2008 roku.
Wargacz garbogłowy pełni rolę gatunku parasolowego. Oznacza to, że jego ochrona przyczynia się do zachowania siedlisk ważnych również dla innych gatunków o mniejszych zasięgach występowania. Świadomość tej zależności może odegrać kluczową rolę w skuteczniejszych działaniach na rzecz ochrony zagrożonych organizmów.
Napoleon jest chroniony w wielu krajach. W północnej Australii w Queensland zakazano jego połowów w 2003 roku, a w Zachodniej Australii już w 1998 roku. Na Malediwach eksport został zakazany w 1995 roku. Papua-Nowa Gwinea z kolei wprowadziła ograniczenia eksportu ryb większych niż 61 cm. W Chinach, w prowincji Guangdong, sprzedaż wymaga specjalnych pozwoleń, a w Indonezji połowy są ograniczone do badań, akwakultury i połowów rzemieślniczych.
Na Tajwanie od 2014 roku wargacz jest gatunkiem chronionym. Za jego kłusownictwo przewidziano grzywny od 300 000 do 1,5 miliona NT$ oraz kary więzienia od 6 miesięcy do 5 lat zgodnie z ustawą o ochronie dzikiej przyrody. W Stanach Zjednoczonych Krajowa Służba Rybołówstwa Morskiego klasyfikuje gatunek jako „budzący obawy”, wskazując na brak wystarczających danych do wpisania go na listę zagrożonych gatunków, ale uznając potrzebę ochrony.
Ochrona wargacza garbogłowego to wyścig z czasem, którego wynik wpłynie na przyszłość nie tylko tego gatunku, ale całych ekosystemów rafowych.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Padalec kolchidzki – padalec wschodni
- Wydrzyk ostrosterny – wydrzyk pasożytny
- Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba i jego zaskakujące odkrycia
- Fukuipteryx prima – ptak, który podciął skrzydła naukowcom
- Wieża Babel – świadectwa pozabiblijne
Źródło
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Humphead_wrasse [dostęp: 4.12.2024]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Fir0002. Licencja: GFDL 1.2.
