Kuropatwa (zwyczajna) (Perdix perdix) to średniej wielkości, osiadły ptak z rodziny kurowatych. Zasiedla niemal całą Europę oraz Azję Środkową. W górach potrafi wspiąć się nawet na wysokość 2600 metrów nad poziomem morza, co odnotowano m.in. na Kaukazie. Gatunek został również introdukowany w Ameryce Północnej. Liczebność kuropatw silnie się waha. O wielkości populacji decyduje przede wszystkim surowość zimy oraz warunki pogodowe w czerwcu i lipcu, kiedy wykluwają się niezwykle wrażliwe na przemoczenie i chłód pisklęta. W Polsce na początku XXI wieku kuropatwa była nielicznym ptakiem lęgowym, spotykanym głównie na terenach nizinnych.
Taksonomia
Kuropatwa zwyczajna została formalnie opisana w 1758 roku przez szwedzkiego przyrodnika Carla Linneusza w dziesiątym wydaniu „Systema Naturae” pod nazwą Tetrao perdix. Linneusz jako miejsce typowe wskazał Europę. Później zawężono je do Szwecji. Nazwa „perdix” wywodzi się z łaciny i oznacza „kuropatwę”. Źródłosłów sięga starogreckiego περδιξ (perdix). Obecnie kuropatwa zwyczajna, wraz z kuropatwą wschodnią i tybetańską, zaliczana jest do rodzaju Perdix. Utworzony on został w 1760 roku przez francuskiego zoologa Mathurina Jacques’a Brissona. Międzynarodowa lista IOC World Bird List wyróżnia osiem podgatunków kuropatwy zwyczajnej, choć różnice między nimi mają charakter kliniczny, a nie wszystkie są uznawane przez inne organizacje.
Systematyka
- P. p. perdix występuje w południowej Skandynawii i Wielkiej Brytanii. Zasięgiem sięga aż do Bułgarii i Grecji.
- P. p. armoricana zasiedla zachodnią i południową Francję.
- P. p. sphagnetorum spotykana jest w północno-wschodniej Holandii i północno-zachodnich Niemczech.
- P. p. hispaniensis zasiedla północno-wschodnią Portugalię i północną Hiszpanię.
- P. p. italica spotykana była we Włoszech. Takson wymarły na wolności. Planowana jest jego reintrodukcja na północy Włoch.
- P. p. lucida występuje w Finlandii – do Uralu i północnego Kaukazu.
- P. p. canescens zasiedla tereny Turcji – do Kaukazu i północno-zachodni Iran.
- P. p. robusta spotykana w Uralu do południowo-zachodniej Syberii i północno-zachodnich Chin.
Opis kuropatwy zwyczajnej
Kuropatwa zwyczajna to krępy ptak o brązowym grzbiecie, szarych bokach i piersi. Spód ciała jest biały, często zdobiony dużą, kasztanowobrązową plamą w kształcie podkowy, widoczną u samców, a także u wielu samic. Samice składają do dwudziestu jaj w gnieździe zakładanym na ziemi, zwykle na skraju pola uprawnego, najczęściej pszenicy ozimej.
Ptaki mierzą od 29 do 31 centymetrów długości, przy rozpiętości skrzydeł od 45 do 48 centymetrów. Masa ciała podgatunku nominatywnego (P. p. perdix) wynosi od 320 do 455 gramów. Największy podgatunek, P. p. robusta, osiąga nawet 600 gramów. Samce i samice są podobnej wielkości i upierzenia. Samice bywają jednak nieco bardziej stonowane kolorystycznie. Mają mniejszą ciemną plamę na brzuchu. U dorosłych samic na pokrywach trzeciorzędowych występuje charakterystyczny „krzyż lotaryński” w postaci dwóch poprzecznych pręg. U samców jest to tylko jedna pręga. Młode kuropatwy mają żółtobrązowe upierzenie, pozbawione wyraźnych wzorów na twarzy i spodzie ciała.
Głos kuropatwy jest ostry i wysoki. Przypomina skrzekliwe „kieerr-ik”. Spłoszone, podobnie jak inne ptaki łowne, przelatują krótki dystans na zaokrąglonych skrzydłach, często wydając charakterystyczne „rick, rick, rick”. Choć dorosłe kuropatwy żywią się głównie nasionami, młode w pierwszych dziesięciu dniach życia potrafią trawić wyłącznie owady. Stanowią one dla nich niezbędne źródło białka. To, dlatego rodzice prowadzą pisklęta na skraje pól, gdzie łatwiej o obfitość owadów.
Zasięg występowania
Kuropatwa zwyczajna jest szeroko rozpowszechniona i pospolita na większości swojego zasięgu. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje ją jako gatunek najmniejszej troski. Mimo to w Wielkiej Brytanii odnotowano poważny spadek liczebności. Sprawiło to, że w 2015 roku trafiła na tamtejszą Czerwoną Listę ptaków wymagających ochrony. Gatunek gniazduje na terenach rolniczych niemal całej Europy oraz zachodniej Palearktyki, aż po południowo-zachodnią Syberię. Kuropatwa jest gatunkiem osiadłym. Prowadzi naziemny tryb życia. Poza okresem lęgowym tworzy stada liczące nawet do 30 osobników. Została szeroko introdukowana jako ptak łowny w Kanadzie, Stanach Zjednoczonych, RPA, Australii oraz Nowej Zelandii. W Ameryce Północnej cieszy się dużą popularnością wśród myśliwych.
Kuropatwa zwyczajna – status i ochrona
Choć kuropatwa zwyczajna wciąż uchodzi za gatunek pospolity i niezagrożony, w niektórych rejonach intensywnie uprawianych jej liczebność dramatycznie spada. Przyczyną jest przede wszystkim utrata siedlisk lęgowych oraz stosowanie środków owadobójczych, które ograniczają populację owadów — kluczowego źródła pokarmu dla kuropatw, zwłaszcza młodych. W ciągu ostatnich 25 lat w tych obszarach liczebność ptaków spadła nawet o 85 procent. W Wielkiej Brytanii organizacje takie jak Game & Wildlife Conservation Trust podejmują działania ratunkowe, tworząc m.in. specjalne pasy ochronne przy polach uprawnych. W 1995 roku kuropatwa zwyczajna została wpisana na listę gatunków objętych Planem Działań na rzecz Bioróżnorodności (BAP). W Irlandii gatunek niemal całkowicie ograniczył swój zasięg do rezerwatu Lough Boora w hrabstwie Offaly, gdzie niedawny projekt ochrony przyczynił się do wzrostu liczebności populacji do około 900 osobników. Daje to nadzieję na jej ponowne wprowadzenie w inne rejony kraju.
Biotop
Kuropatwa zwyczajna preferuje otwarte tereny trawiaste, które dziś w dużej mierze obejmują krajobrazy rolnicze — pola uprawne, łąki i pastwiska. Takie same siedliska wybiera również zimą. Gniazdo buduje na ziemi, starannie ukryte w gęstej roślinności i wyściełane liśćmi. Podczas wysiadywania samica zrywa się do lotu dopiero w ostatniej chwili, gdy zagrożenie jest bardzo blisko. Gatunek wyprowadza zazwyczaj jeden lęg w roku. W okresie od kwietnia do czerwca samica składa najczęściej od 15 do 17 jaj. Liczba ta może jednak wahać się od 4 do nawet 24. Jeśli pierwszy lęg zostanie stracony, możliwy jest drugi, najpóźniej w sierpniu. Okres inkubacji trwa od 23 do 25 dni. Przypada wyłącznie na samicę. W opiece nad potomstwem uczestniczą jednak oba ptaki z pary. Najstarsza kuropatwa, której wiek oznaczono dzięki obrączkowaniu, dożyła pięciu lat. W diecie kuropatw dominują pokarmy roślinne. Ważnym uzupełnieniem, zwłaszcza dla piskląt, są owady i inne bezkręgowce. Stanowią one kluczowe źródło białka dla młodych ptaków.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Kulik mniejszy
- Krokodyl różańcowy
- Czy łabędź odlatuje na zimę, a jeśli nie, to dlaczego?
- Przyszłość religii – cz. 1: Obecna sytuacja
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Grey_partridge [dostęp: 28.06.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Marek Szczepanek. CC BY-SA 3.0.
