Kulik mniejszy (Numenius phaeopus) to brodziec z licznej rodziny bekasowatych (Scolopacidae). Jest jednym z najszerzej rozpowszechnionych przedstawicieli kulików. Gniazduje na rozległych obszarach subarktycznej Azji i Europy. Sięga na południe aż po Szkocję. Kulik mniejszy został ostatnio oddzielony od Numenius hudsonicus. Stało się tak na podstawie różnic genetycznych, morfologicznych oraz braku nakładania się ich zasięgów lęgowych. Niektórzy taksonomowie wciąż uznają je jednak za jeden gatunek.
Taksonomia
Eurazjatycki kulik mniejszy został formalnie opisany przez szwedzkiego przyrodnika Karola Linneusza w 1758 roku w dziesiątym wydaniu jego dzieła Systema Naturae pod nazwą binominalną Scolopax phaeopus. Obecnie zalicza się go do rodzaju Numenius obejmującego kuliki. Został on wprowadzony przez francuskiego ornitologa Mathurina Jacques’a Brissona w 1760 roku. Nazwa rodzajowa Numenius pochodzi z greki starożytnej, od słowa noumenios, oznaczającego ptaka wzmiankowanego przez Hezychiusza. Łączy się ją z kulikami, ponieważ przypuszczalnie wywodzi się od słów neos („nowy”) i mene („księżyc”). Nawiązuje to do sierpowato wygiętego dzioba tych ptaków. Epitet gatunkowy phaeopus to średniowieczna łacińska nazwa ptaka. Wywodzi się z greki starożytnej od słów phaios („ciemny, brunatny”) i pous („stopa”). Angielska nazwa „whimbrel” nawiązuje do charakterystycznego głosu ptaka, będąc wyrazem dźwiękonaśladowczym.
Wyróżnia się pięć podgatunków kulika mniejszego:
- N. p. islandicus Brehm, C.L., 1831 – gnieździ się głównie na Islandii, ale także w Grenlandii, na Wyspach Owczych i w Szkocji. Zimuje przede wszystkim w Afryce Zachodniej, sięgając od południowo-zachodniej Europy po Benin i Togo.
- N. p. phaeopus (kulik europejski) (Linnaeus, 1758) – podgatunek nominatywny. Gniazduje od Norwegii po północno-środkową Syberię. Zimuje w Afryce oraz w południowej i południowo-wschodniej Azji.
- N. p. alboaxillaris Lowe, 1921 – gniazduje od zachodniego Kazachstanu po południowo-zachodnią Syberię (rzadki, zagrożony wyginięciem). Zimuje w południowej i wschodniej Azji.
- N. p. rogachevae Tomkovich, 2008 – gniazduje w północno-środkowej Syberii. Zimuje we wschodniej Afryce i zachodnich Indiach.
- N. p. variegatus (Scopoli, 1786) – gniazduje w północno-wschodniej Syberii. Zimuje od Indii po Australię.
Dawniej Numenius hudsonicus był uznawany za ten sam gatunek co kulik mniejszy. Rozdzielono je jednak na podstawie różnic genetycznych oraz w ubarwieniu upierzenia.
Kulik mniejszy – różnice między gatunkami
Kulik mniejszy był tradycyjnie uznawany za ptaka subkosmopolitycznego, który gniazdował w Rosji i Kanadzie, a na zimowiska migrował na wybrzeża niemal całego świata. Jednakże populacja północnoamerykańska okazała się na tyle odmienna, że zaczęto ją traktować jako odrębny gatunek. W efekcie kulik występujący w Ameryce Północnej otrzymał nazwę Numenius hudsonicus.
Choć oba gatunki kulików – eurazjatycki (Numenius phaeopus) i hudsoński (Numenius hudsonicus) – na pierwszy rzut oka są bardzo podobne, istnieje kilka cech, które pozwalają je odróżnić. Numenius hudsonicus ma zazwyczaj bardziej „wyblakłe” upierzenie. Różni się także kształtem brwi i wzorem na wierzchu głowy. Najważniejszą różnicą jest jednak wygląd dolnej części ciała. Kuliki z Europy i Azji mają przede wszystkim biały kuper, dobrze widoczny w locie, podczas gdy kuliki z Nowego Świata mają kuper podobny do reszty ciała – matowobrązowy z ciemnymi prążkami. W efekcie kulik mniejszy, który zabłąka się do Ameryki Północnej, bywa tam nazywany „kulikiem białołzym” (ang. white-rumped whimbrel), natomiast kulik hudsoński pojawiający się jako zabłąkany w Europie nosi miano „kulika hudsońskiego” (ang. Hudsonian whimbrel).
W sytuacji, gdy kontekst geograficzny jest znany, oba gatunki często określa się po prostu wspólną nazwą „kulik mniejszy”.
Opis
Eurazjatycki kulik mniejszy to dość duży brodziec, choć wśród kulików należy do gatunków średniej wielkości. Osiąga długość ciała od 37 do 47 cm i rozpiętość skrzydeł od 75 do 90 cm. Masa jego ciała waha się od 270 do 493 g. Ptak jest głównie szarobrązowy, z białym grzbietem i kuprem (charakterystycznym tylko dla podgatunków N. p. phaeopus i N. p. alboaxillaris), a także długim, wygiętym dziobem, który zamiast gładkiego łuku ma wyraźne załamanie. Typowym głosem kulika mniejszego jest drżący, falujący gwizd. W pieśni przechodzi on w dłuższy tryl. Na większości obszaru występowania jedynymi podobnymi, pospolitymi ptakami są większe kuliki. Kulik mniejszy jest od nich mniejszy, ma krótszy, bardziej zakrzywiony dziób oraz wyróżnia się środkowym pasem na wierzchu głowy i wyraźnymi brwiami.
Zasięg występowania kulika mniejszego
Kulik mniejszy jest ptakiem wędrownym. Zimuje na wybrzeżach Afryki, Azji Południowej oraz na terenach Australazji. Podczas migracji trzyma się zwykle środowisk nadbrzeżnych. Poza sezonem lęgowym prowadzi dość towarzyski tryb życia. Tworzy mniejsze lub większe skupiska. Występuje w Irlandii oraz w Wielkiej Brytanii, gdzie gniazduje przede wszystkim w Szkocji — zwłaszcza na Szetlandach, Orkadach, Hebrydach Zewnętrznych, a także na kontynencie w regionach Sutherland i Caithness.
Zachowanie i ekologia
Lęgi
Kulik mniejszy zakłada gniazdo w postaci niewielkiego zagłębienia w tundrze lub na arktycznych wrzosowiskach, często w niskiej roślinności lub mchach, rzadziej w gęstej trawie czy na terenach podmokłych. Samica składa od trzech do pięciu jaj. W momencie zbliżenia się potencjalnego drapieżnika pozostaje nieruchoma, po czym nagle odlatuje na niewielką odległość. Zaczyna chodzić wokół, wydając dźwięki, aby odciągnąć intruza od gniazda. Pisklęta są pokryte puszystym, żółto-czarnym puchem. Mają krótki dziób (w przeciwieństwie do dorosłych ptaków) i silne, łuskowate, szare nogi. Już po kilku tygodniach od wyklucia stają się bardzo ruchliwe. Wkrótce potem opuszczają gniazdo.
Pokarm i żerowanie
Kulik mniejszy żeruje, wbijając dziób w miękkie błoto w poszukiwaniu drobnych bezkręgowców. Zbiera także z powierzchni podłoża małe kraby i podobne ofiary. Przed migracją istotnym elementem diety stają się jagody. Zaobserwowano również, że poluje na owady, w tym zwłaszcza na motyle z gatunku niepylaka apollo (blue tiger butterflies).
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Krokodyl różańcowy
- Krokodyl nilowy
- Ile żyją ślimaki oraz inne ciekawostki o ślimakach
- Przyszłość religii – cz. 2: Widmo apokalipsy
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Eurasian_whimbrel [dostęp: 27.06.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Andreas Trepte. CC BY-SA 2.5.
