Kleszcz łąkowy (Dermacentor reticulatus) należy do rodziny kleszczy twardych (Ixodidae). Jest gatunkiem typowym dla rodzaju Dermacentor. To charakterystyczny owad, którego samica osiąga długość od 3,8 do 4,2 mm w stanie nienajedzonym. Po pobraniu krwi może mierzyć nawet 10 mm. Samiec nienajedzony ma zazwyczaj od 4,2 do 4,8 mm długości. Kleszcz łąkowy występuje głównie w Europie oraz w Azji Zachodniej. Zasiedla przede wszystkim tereny leśne.
Charakterystyka
Kleszcz łąkowy należy do 33 opisanych gatunków kleszczy z rodzaju Dermacentor w rodzinie Ixodidae. Choć występuje rzadziej niż Ixodes ricinus, również atakuje ludzi. Jest jednym z wektorów groźnych chorób odzwierzęcych, w tym boreliozy, której przypadki rosną na całym świecie. Przenosi również wirusy omskiej gorączki krwotocznej oraz kleszczowego zapalenia mózgu. Może pasożytować na ponad 60 różnych gatunkach dzikich i domowych zwierząt we wszystkich trzech stadiach rozwojowych. Uznawany jest za wyjątkowo odporny, m.in. na niskie temperatury czy długotrwałe przebywanie pod wodą. Stanowi istotne zagrożenie zarówno z punktu widzenia zdrowia publicznego, jak i weterynarii. Należy do najczęściej badanych kleszczy. Ponad jedna piąta z około 700 publikacji naukowych na temat kleszczy, które ukazały się w latach 2013–2015 w bazie Web of Science, dotyczyła właśnie tego gatunku.
Opis kleszcza łąkowego
Dorosły kleszcz łąkowy osiąga długość od 3 do 5 mm. Ciało ma brązowe lub szaro-brązowe zabarwienie z charakterystycznym, jasnym, marmurkowym wzorem na grzbiecie. Jest masywniejszy od kleszcza pospolitego (Ixodes ricinus). Wyróżnia się także wyraźniejszym kontrastem barw. Ułatwia to jego rozpoznanie. Samice po opiciu się krwią mogą znacznie zwiększyć swoją objętość. Stają się wówczas łatwo zauważalne na skórze człowieka lub zwierzęcia. Pojawienie się tego pasożyta w otoczeniu to sygnał ostrzegawczy, by zachować szczególną ostrożność, zwłaszcza podczas spacerów z psami po terenach zielonych.
Warto wiedzieć, jak przebiega rozwój kleszcza łąkowego. Larwa mierzy zaledwie około 0,5 mm. Ma sześć odnóży. Jest niemal niewidoczna gołym okiem. Po kilku dniach lub tygodniach przekształca się w nimfę, która ma już osiem odnóży i jest nieco większa, lecz nadal trudna do dostrzeżenia. Zarówno larwy, jak i nimfy mogą żerować na drobnych ssakach, ptakach czy gadach i przenosić groźne choroby. Czy kleszcz łąkowy jest groźny? Odpowiedź brzmi: tak. Wszystkie stadia rozwoju mogą stanowić zagrożenie – zarówno poprzez bezpośrednie żerowanie, jak i możliwość przenoszenia patogenów, takich jak Babesia canis czy bakterie wywołujące gorączki odkleszczowe.
Biotop
Kleszcz łąkowy należy do najczęściej spotykanych gatunków kleszczy w Polsce. Szczyt jego aktywności przypada od wiosny aż do późnej jesieni. Nie ogranicza się jedynie do terenów wiejskich czy leśnych. Coraz częściej występuje na miejskich łąkach, w parkach, a nawet w przydomowych ogrodach. Jego niewielkie rozmiary oraz zdolność do bezbolesnego wbijania się w skórę sprawiają, że bywa zauważany dopiero po kilku godzinach, a czasem dopiero po kilku dniach. Należący do rodziny kleszczy twardych, wyróżnia się dużą odpornością na niekorzystne warunki atmosferyczne. Obserwuje się go w coraz większej liczbie regionów. Świadczy to o ekspansji gatunku.
Kleszcz łąkowy – zasięg występowania
We Francji, Niemczech, Austrii i Polsce, gdzie obecnie występuje kleszcz łąkowy, zdaje się on preferować umiarkowany lub chłodniejszy klimat w porównaniu do blisko spokrewnionego gatunku D. marginatus. Częściej spotyka się go w krajobrazach mozaikowych, na terenach uprawnych oraz w rejonach związanych z hodowlą zwierząt. Według P. Junquery obecny jest również w lasach łęgowych oraz w strefach nadbrzeżnych. We Francji jego obecność jest stosunkowo ograniczona. Koncentruje się przede wszystkim w środkowo-południowej części kraju, m.in. w Prowansji czy Masywie Centralnym. Nie odnotowuje się go na krańcowym południu.
Gatunek pojawił się niedawno także w Wielkiej Brytanii. Wcześniej nie był tam notowany, a już wydaje się dobrze zadomowiony na południu kraju. Z przyczyn wciąż nie do końca poznanych — być może związanych ze zmianami klimatycznymi, spadkiem liczebności drapieżników, które ograniczały populację kleszczy lub ich żywicieli, a także osłabieniem odporności zwierząt, które stanowią potencjalne wektory — zasięg występowania D. reticulatus, dotąd charakterystyczny głównie dla południowej Europy, szybko przesuwa się na północ. Od początku lat 2000. odnotowuje się go niemal we wszystkich regionach Niemiec. Dowody na zmiany w jego zasięgu pojawiły się również na Węgrzech. W ciągu kilku dekad, od lat 50.–70. XX wieku do 2008 roku, przesunął się o 200 km na północ oraz o 300 metrów wyżej w górach.
Cykl życiowy
Podobnie jak wiele innych kleszczy z tej grupy, kleszcz łąkowy wymaga do pełnego cyklu życiowego trzech różnych typów i wielkości żywicieli. Larwy i nimfy zazwyczaj żerują na drobnych gryzoniach, takich jak myszy czy zające, a także na ptakach. W stadium dorosłym kleszcze atakują większe dzikie lub półdzikie zwierzęta, m.in. jelenie szlachetne, sarny czy dziki, ale także zwierzęta gospodarskie, jak bydło, konie czy psy, a niekiedy również ludzi.
Cykl życia zaczyna się od jaja. Jego rozwój według badań laboratoryjnych trwa od 14 do 21 dni, w zależności od temperatury. Jaja są stosunkowo odporne. Mogą przetrwać niskie temperatury czy mróz — nawet do trzech tygodni w -10°C oraz do ośmiu tygodni w temperaturze 5°C. Larwy wykluwają się w przedziale temperaturowym od 20 do 34°C. Największy odsetek wylęgu (ponad 90%) obserwuje się w zakresie 20–27°C przy wilgotności względnej sięgającej 100%. Po wykluciu larwa poszukuje żywiciela, na którym żeruje od dwóch do sześciu dni. Warto podkreślić, że śmiertelność larw i nimf, które nie znalazły żywiciela, rośnie wraz z wilgotnością powietrza. Jest najniższa w niższych temperaturach. W warunkach laboratoryjnych połowa larw przeżywała nawet 83,5 dnia w 5°C i 100% wilgotności, a nimfy aż 108 dni.
Linienie następuje tylko wtedy, gdy temperatura otoczenia mieści się w granicach od 10 do 27°C. Co ciekawe, w warunkach laboratoryjnych larwy mogą przejść linienie nawet po wcześniejszej inkubacji w temperaturze -10°C. Skuteczność linienia jest jednak niska przy 10°C. Rośnie wraz z wilgotnością względną i sięga ponad 90%, a nawet 100% przy temperaturze 20°C i 27°C. Zdolność przepoczwarzania się najedzonych larw utrzymuje się przez 4 tygodnie w 0°C i aż 17 tygodni w temperaturze 5°C. Sam proces linienia trwa około 14 dni, po czym przekształcona w nimfę larwa musi znaleźć kolejnego żywiciela, na którym będzie żerować przez około 5 dni (w przypadku samic), zanim osiągnie dojrzałość i możliwość rozmnażania.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Kuropatwa (zwyczajna)
- Kulik mniejszy
- Co jedzą łabędzie i kaczki oraz czym można je karmić?
- Dieta dinozaurów świadczy o potopie
Źródło:
1. https://fr.wikipedia.org/wiki/Dermacentor_reticulatus [dostęp: 28.06.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: I, Accipiter. CC BY-SA 3.0.
