Jarząbek

Jarząbek (Tetrastes bonasia) należy do mniejszych przedstawicieli rodziny głuszcowatych. Jest to gatunek osiadły. Występuje na obszarze Palearktyki – od Hokkaido na wschodzie po Europę Środkową i Wschodnią na zachodzie. Preferuje gęste, wilgotne lasy mieszane z udziałem świerków, które stanowią idealne środowisko lęgowe. Wśród anglojęzycznych podróżników odwiedzających Rosję na początku XX wieku ptak ten był czasem określany jako „rabchick” (od rosyjskiego „рябчик”).

Opis

Jarząbek to najmniejszy europejski kurak leśny. Charakteryzuje się krępą sylwetką i krótkimi nogami. Dymorfizm płciowy jest słabo zaznaczony.  Na głowie znajduje się niewielki czubek, a nad oczami widoczne są czerwone korale. Wierzch ciała jest szary z poprzecznym, czarno-brunatnym pręgowaniem, a spód biały z łuskowatym czarnym wzorem. Charakterystyczny ogon zakończony jest czarno-białą przepaską. Skoki jarząbka są upierzone do połowy. Pazury pozostają nagie – to cecha wyróżniająca ten gatunek. Samiec ma czarne podgardle otoczone białą obwódką i bardziej intensywny kolor piór. Samica, która jest bardziej brązowa, posiada na czarnym polu gardła białe plamy z rdzawym odcieniem.

Jarząbki preferują raczej bieg niż lot. W razie potrzeby potrafią szybko i zwinnie pokonywać krótkie dystanse. Przy poderwaniu się do lotu wydają charakterystyczny furkoczący dźwięk. Wyglądem przypominają kuropatwy, choć te ostatnie zamieszkują otwarte pola, a ich sterówki mają rdzawy kolor. Skomplikowany wzór upierzenia jarząbka, nawiązujący do gry świateł i cieni, zapewnia mu doskonałe maskowanie w gęstwinie leśnej.

Systematyka

Jarząbek jest ptakiem o zróżnicowanej geografii występowania. Znajduje to odzwierciedlenie w podziale na 11–12 podgatunków. Do najczęściej wyróżnianych należą:

• T. bonasia rhenanus – zamieszkujący północno-wschodnią Francję, Luksemburg, Belgię oraz zachodnie Niemcy,
• T. bonasia styriacus – spotykany w Alpach, południowej Polsce i na Węgrzech,
• T. bonasia schiebeli – występujący na Półwyspie Bałkańskim,
• T. bonasia bonasia – zasiedlający zachodnią i południową Skandynawię, środkową Polskę oraz tereny na wschód aż do Uralu,
• T. bonasia vicinitas – obecny na wyspie Hokkaido.

Podgatunek volgensis, obejmujący populacje z Polski, Ukrainy i centralnej Rosji, jest przez część badaczy traktowany jako osobna jednostka. Inni naukowcy z kolei włączają go do T. bonasia bonasia.

Systematyka jarząbka również budzi pewne kontrowersje. Niektórzy ornitolodzy, w tym autorzy Handbook of the Birds of the World, zaliczają ten gatunek do rodzaju Bonasa, razem z cieciornikiem (Bonasa umbellus), podkreślając bliskie pokrewieństwo tych ptaków.

Taksonomia

Jarząbek po raz pierwszy został opisany przez Karola Linneusza w 1758 roku pod nazwą Bonasa bonasia. W 2009 roku nastąpiła jego reklasyfikacja, w wyniku której został przeniesiony do rodzaju Tetrastes.

Zasięg występowania

Jarząbek jest szeroko rozpowszechniony w strefie palearktycznej Eurazji. Występuje od Oceanu Atlantyckiego po Pacyfik. Jest to gatunek osiadły i dzienny, ale niezwykle skryty. Utrudnia to jego obserwację. Ptak jest ściśle związany z lasami. Pary jarząbków wykazują silne terytorialne zachowania wobec innych osobników swojego gatunku.

Występuje wiele podgatunków jarząbka, które różnią się od siebie ubarwieniem – od rdzawobrązowego po biało-szare. Badania przeprowadzone w szwajcarskiej miejscowości Sagne wykazały, że wielkość grupy ma znaczący wpływ na sukces rozrodczy na poziomie regionalnym. Struktura społeczna i liczebność grup wpływają na spójność populacji. Optymalna gęstość wynosi od sześciu do ośmiu osobników na kilometr kwadratowy.

Obszar zajmowany przez jednego jarząbka, tzw. areał osobniczy, wynosi od 7,8 do 62,6 hektara. Ptak spędza tam większość swojego życia. Wyjątkiem są pierwsze miesiące po wykluciu, gdy młode, stając się niezależne, poszukują nowego terytorium (proces ten nazywany jest dyspersją). Samce zamieszkujące w centrum grupy są bardziej osiadłe niż te żyjące na jej obrzeżach lub między dwiema różnymi grupami. Badania sugerują, że przynależność do spójnej grupy zwiększa szanse na przeżycie i reprodukcję, choć jednocześnie większe zagęszczenie przyciąga więcej drapieżników, w tym ludzi.

Pożywienie

Jarząbek żywi się przede wszystkim pokarmem roślinnym, takim jak nasiona, jagody, kwiaty, owoce brzozy i olchy czy młode pędy roślin. W okresie letnim jego dieta wzbogacana jest o bezkręgowce, w tym owady i ich larwy. Stanowią one ważne źródło pożywienia zarówno dla piskląt, jak i dorosłych ptaków.

Rozmnażanie

Jarząbek dojrzałość osiąga już w pierwszym roku życia. Gniazdo buduje w niewielkim zagłębieniu w ziemi, które wygrzebuje. Zazwyczaj osłania je krzewem lub kępą paproci. Okres składania jaj przypada na maj i czerwiec. Samica składa od 8 do 10 jaj o beżowej barwie z brązowymi plamkami. Inkubacja trwa około 25 dni.

Zagrożenia i status

Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje jarząbka jako gatunek najmniejszej troski (Least Concern). Spadek liczebności tych ptaków jest jednak wyraźnie widoczny. Za główną przyczynę tego stanu rzeczy naukowcy uznają degradację naturalnych siedlisk. Szczególnie szkodliwe okazują się działania związane z gospodarką leśną, takie jak „oczyszczanie” podszytu oraz sadzenie niemal monokulturowych lasów iglastych. Sprawia to, że nawet obszary chronione nie zapewniają jarząbkom odpowiednich warunków do życia.

W Europie Środkowej i Zachodniej gatunek przetrwał głównie w obszarach górskich. Intensywna eksploatacja lasów i wylesianie sprawiły, że niemal całkowicie zniknął z terenów na średnich wysokościach, gdzie pierwotnie był licznie reprezentowany. W Wogezach podgatunek Tetrastes bonasia rhenanus stracił aż 90% populacji między końcem lat 90. a rokiem 2015. W Walonii jarząbek jest obecnie uznawany za gatunek krytycznie zagrożony.

Niemieccy naukowcy zaproponowali w 2017 roku plan ratunkowy polegający na zbieraniu jaj z naturalnych siedlisk i ich wylęganiu w warunkach kontrolowanych. Projekt został jednak odrzucony we Francji. W 2020 roku jarząbka oficjalnie uznano za gatunek wymarły w Wogezach, choć nadal pracownicy leśni sporadycznie obserwują pojedyncze osobniki.

Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:

• Goliat płochliwy – żaba goliat
• Gajówka – pokrzewka ogrodowa
• Skąd się bierze godność człowieka?
• Czy grozi nam III wojna światowa? Cz. 1: Historia, teraźniejszość i prognozy
• Ubóstwo – pytania i odpowiedzi z Pisma Świętego

Źródło

1. https://fr.wikipedia.org/wiki/G%C3%A9linotte_des_bois [dostęp: 10.12.2024]

© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: kallerna. Licencja: Domena Publiczna.