Odmieniec jaskiniowy (Proteus anguinus) to niezwykła salamandra wodna, będąca jedynym przedstawicielem rodzaju Proteus i zarazem jedynym wyłącznie jaskiniowym kręgowcem w Europie. Żyje w całkowitej ciemności podziemnych wód krasowych Alp Dynarskich, gdzie je, śpi i rozmnaża się – całkowicie pod wodą, wbrew typowym wzorcom życia płazów. Występuje endemicznie w rejonie rzeki Soča (wł. Isonzo), obejmującym południową Słowenię, południowo-zachodnią Chorwację, Bośnię i Hercegowinę oraz okolice Triestu we Włoszech. Populacje introdukowane pojawiły się również w pobliżu Vicenzy i Kranju.
O odmieńcu po raz pierwszy wspomniał w 1689 roku Janez Vajkard Valvasor w dziele Sława Księstwa Kranjskiego. Opisał, jak po intensywnych opadach deszczu zwierzęta te były wypłukiwane z podziemnych systemów wodnych i przez okolicznych mieszkańców uznawane za potomstwo jaskiniowych smoków.
Ciało odmieńca zdradza pełne przystosowanie do życia w ciemnościach. Jest ślepy – jego oczy nie wykształcają się w pełni. Wyostrzone zmysły węchu i słuchu rekompensują jednak ten brak. Skóra pozbawiona jest pigmentu. Nadaje mu to bladą, niemal przezroczystą barwę. Uwagę przykuwa także nietypowa budowa kończyn. Trzy palce znajdują się na przednich kończynach i dwa na tylnych. Co więcej, odmieniec zachowuje cechy larwalne przez całe życie. Zewnętrzne skrzela pozostają nawet u dorosłych osobników. To zjawisko, znane jako neotenia, obserwowane jest również u amerykańskich płazów, takich jak aksolotl czy Necturus.
Etymologia
Słowo „olm” przywędrowało do języka angielskiego pod koniec XIX wieku jako zapożyczenie z niemieckiego. Sam niemiecki termin Olm lub Grottenolm („jaskiniowy olm”) ma niejasne pochodzenie. Możliwe, że wywodzi się ze zniekształconej formy słowa Molch, oznaczającego salamandrę.
W regionach, gdzie odmieniec występuje naturalnie, nadano mu wiele lokalnych nazw, odzwierciedlających zarówno jego wygląd, jak i środowisko życia. W Słowenii, Chorwacji, Bośni i Hercegowinie, Macedonii Północnej i Serbii zwierzę to znane jest jako „człowiecza rybka” (človeška ribica, čovječja ribica, човечја рибица). Jest to nawiązanie do jego jasnej, cielistej skóry przypominającej ludzką.
Słoweńska nazwa močeril pochodzi od prasłowiańskiego močerъ, oznaczającego „robaka” lub „wilgotne pełzające stworzenie”, a także od moča – „wilgoć”. W języku angielskim spotyka się również określenia takie jak „cave salamander” (jaskiniowa salamandra) czy „white salamander” (biała salamandra).
Morfologia odmieńca jaskiniowego
Odmieniec jaskiniowy zaskakuje nie tylko miejscem życia, ale też morfologią. Z wyglądu przypomina węża. Osiąga zazwyczaj od 20 do 30 cm. Zdarzają się osobniki dłuższe, nawet 40-centymetrowe. Jego masa to zaledwie 15–20 gramów. Tułów jest walcowaty, o regularnej segmentacji. Cienka skóra niemal pozbawiona pigmentu nadaje mu barwę od żółtobiałej po różową. To właśnie ta cielista tonacja sprawiła, że nazwano go „ludzką rybą”. W świetle można dostrzec zarys organów wewnętrznych – przez dolną część ciała.
Kończyny są drobne, o zredukowanej liczbie palców – trzy z przodu, dwa z tyłu. Ogon bocznie spłaszczony, zakończony cienką płetwą. Głowa w kształcie gruszki wieńczy krótką kufę. Ukryte pod skórą oczy nie są zdolne do widzenia. Płaz oddycha przez skrzela zewnętrzne, które przypominają czerwone, rozgałęzione pęczki po bokach głowy. Jest to cecha charakterystyczna dla neotenicznych płazów, które zachowują larwalne cechy przez całe życie.
Zmysły w świecie bez światła
Oczy odmieńca uległy znacznemu uwstecznieniu, choć wciąż reagują na światło. Ich rozwój zachodzi tylko częściowo w trakcie embriogenezy. Wówczas formuje się soczewka, a także siatkówka i pigment. Struktury te nigdy jednak nie dojrzewają. Pokryte skórą oczy są niemal niewidoczne. Można je dostrzec jedynie u młodych osobników. Część badaczy uważa, że ich regresja to skutek życia w ciemnościach. Inni wskazują na neotenię jako główną przyczynę.
W zamian za to odmieniec wykształcił wyjątkowo czuły węch. Jest w stanie wykrywać śladowe ilości substancji organicznych w wodzie. Jego narząd Jacobsona i nabłonek węchowy są grubsze niż u innych płazów. Rejestruje też drgania i dźwięki. Dzięki rozbudowanemu układowi komórek słuchowych w uchu wewnętrznym potrafi określić kierunek źródła dźwięku. Najlepiej słyszy w zakresie od 10 do 15 000 Hz. Co więcej, posiada mechanoreceptory linii bocznej, jak ryby oraz tzw. narządy bańkowe – elektroreceptory, Umożliwiają one wykrywanie pól elektrycznych.
Niektóre eksperymenty sugerują, że odmieniec potrafi także wyczuwać pole magnetyczne Ziemi i orientować się względem niego – zarówno w warunkach naturalnych, jak i sztucznie wytworzonych. Właściwość ta czyni go jednym z najbardziej zaawansowanych pod względem zmysłów zwierząt jaskiniowych w Europie.
Ekologia
Odmieniec jaskiniowy zamieszkuje dobrze natlenione wody podziemne, w których temperatura utrzymuje się na stabilnym poziomie 8–11°C. Sporadycznie bywa wyższa, sięgając 14°C. Choć z reguły trzyma się mrocznych jaskiń, niektóre obserwacje z północno-wschodnich Włoch pokazują, że potrafi wypływać do źródeł na powierzchni – nawet za dnia. Tam okazjonalnie żeruje, zjadając dżdżownice. Istnieje także ciemnopigmentowana odmiana – tzw. czarny odmieniec – która może występować w nieco cieplejszych wodach powierzchniowych.
Płaz porusza się, wężowato wyginając ciało. Kończyny odgrywają niewielką rolę w pływaniu. Żywi się drobnymi bezkręgowcami: skorupiakami, ślimakami, a także owadami i ich larwami. Pożera ofiary w całości, nie rozdrabniając ich. Środowisko, w którym żyje, wymusiło u niego unikalne przystosowania. Jest odporny na długotrwały brak pokarmu. Potrafi magazynować zapasy w wątrobie w postaci tłuszczu i glikogenu. Głodny spowalnia metabolizm i ogranicza aktywność. W skrajnych sytuacjach – zużywa własne tkanki. W warunkach laboratoryjnych udokumentowano osobniki, które przeżyły nawet 10 lat bez jedzenia.
Odmieńce prowadzą stadny tryb życia. Gromadzą się pod kamieniami lub w szczelinach. Wyjątkiem są samce w okresie godowym. Wtedy wyznaczają i bronią własnego terytorium, zachęcając samice do zbliżenia. Walka to jednak rzadkość. Z uwagi na deficyt pożywienia, rywalizacja ogranicza się do rytualnych pokazów, które pochłaniają mniej energii. To kolejny przykład behawioralnego dostosowania do życia w wiecznym półmroku.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Obrzeżek gołębień – obrzeżek gołębi
- Nur rdzawoszyi
- Czy sójka odlatuje na zimę? Zimowe zwyczaje ptaków!
- Pajęcza tajemnica
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Olm [dostęp: 17.07.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikipedia Commons. Autor: Boštjan Burger. Domena Publiczna.
